Kırım göçmenlerinden Seyit Osman Nuri Bey ve Ayşe Bahriye Hanımın oğlu olarak İstanbul’da doğan Halil İnalcık, ilk tahsilini 1923 – 1930 yılları arasında Ankara Gazi Mektebi’nde ikmâl etmiş, orta öğrenimini ise Sivas Muallim Mektebi’nde geçen bir yılı saymazsak, Ankara Gazi Muallim Mektebi’nde tamamlamıştır. 1931 yılında buradan mezun olduktan sonra Balıkesir Necati Bey Muallim Mektebi’ne başlayan İnalcık, bu okuldaki lise tahsilini 1935’te bitirip aynı yıl Ankara Dil ve Tarih – Coğrafya Fakültesi’nde târih öğrenimine başlamıştır. Bekir Sıtkı Baykal ve Fuad Köprülü gibi büyük isimlerin öğrencisi olan İnalcık, Timur hakkında hazırladığı seminerle Köprülü’nün dikkatini çekmiş, ilgi ve taltifine mazhâr olmuştur. Bu vesileyle de üniversiteden mezun olduğu 1940 yılında aynı fakültenin Yeni Çağ kürsüsünde ilmî yardımcı olarak göreve başlamıştır. 1942’de Tanzimat ve Bulgar Meselesi başlıklı teziyle doktorasını tamamlayan hoca, bu ilk eseriyle ilmî kariyerinin başından îtibâren parlamaya, Osmanlı târihyazıcılığında belgelere dayalı sosyo-ekonomik nokta-i nazarın hâkim olacağı târih anlayışı tebellür etmeye başlamıştır. Yeni Çağ kürsüsüne asistan olarak atanmasından sonra, Viyana’dan ‘Büyük Ricat’e Osmanlı İmparatorluğu ve Kırım Hanlığı başlıklı doçentlik teziyle 1943’te doçentliğe atanan İnalcık’ın ihtisâsını artırmak üzere 1949’da İngiltere’ye gitmesi, şüphesiz ilmî çalışmalarının sonraki yönünü daha da berkitecek önemli gelişmelerin ışığında değerlendirilmelidir. Aynı yıl ünlü Annales târihçisi Fernand Braudel’in La Méditerranée et le monde méditerranéen à l’époque de Philippe II (II. Felipe Döneminde Akdeniz ve Akdeniz Dünyası) adlı muazzam çalışmasının neşredilmesi bu gelişmeler içerisinde en önemli olanıdır. Eser, coğrafya ve târih, zaman ve mekân üzerinde “la longue durèe” olarak tâbir edilen ve sosyal hâdiselerin gerisindeki çok geniş bir zaman dilimi içerisinde meydana gelen coğrâfî, klimatolojik, gündelik gelişmeleri birkaç katmanlı bir târih anlatısı içerisinde ortaya koyan çığır açıcı bir çalışmadır ve İnalcık’ın üzerinde çok tesiri olmuştur. 1950 yılında bu eser üzerine kaleme aldığı değerlendirme de bu etkiyi ortaya koymaktadır. 1951’de Türkiye’ye dönen İnalcık, 1952’de Viyana Bozgun Yıllarında Osmanlı-Kırım Hanlığı İşbirliği başlıklı teziyle profesör olmuştur. 1953 – 1954 yıllarında Columbia Üniversitesi’nde misâfir profesör olarak bulunan ve Amerikan târihçiliğinde Osmanlı- Türk târihyazıcılığının inkişâfı noktasında ilk katkılarını yapan İnalcık, aynı zamanda bâzı uluslararası yayınlardaki Osmanlı târihi ile ilgili kısımların kontrolünde aranan bir isim olmaya başlamıştır. Osmanlı tarihçiliğine bu erken târihlerde yaptığı diğer bir katkı da ilmî çalışmalarıyla önemli hataları tashih etmek konusundaki başarılarında aranmalıdır. 1953’te yayınlanan “Stefan Duşan’dan Osmanlı İmperatorluğu’na: XV. Asırda Rumeli’de Hıristiyan Sipahiler ve Menşeleri” adlı makâlesiyle. Osmanlıların Balkanlara yerleşmesi hakkında çığır açıcı tespitlerde bulunarak bu süreçte eski askerî feodal zümrenin yeni Osmanlı rejimi içerisinde varlığını sürdürdüğünü ortaya koyması ve umûmiyetle düşmanlık ve taassup üzerinden şekillenen Balkan tarihçiliğinin bu bakış açısını sarsmak sûretiyle ortaya koyduğu katkı bunların en önde gelenidir.

 1957’de memlekete döndükten sonra Ankara Üniversitesi Siyasal Bilgiler Fakültesi’nde Osmanlı ve Amerikan târihleri dışında Teşkîlat Târihi ve Türk İnkılâp Târihi de okutan İnalcık, akademik hayatının başlarında Osmanlı toprak rejimi hakkında yaptığı çalışmalar ve bu rejimin kuruluş ve çözülüşünü anlamak için tahrir defterleri ile kânunnâmeler üzerine yoğunlaşması sebebiyle, 1960’ların başlarında toprak meselesi ne dâir çalışma ve değerlendirmelerde bulunmak amacıyla Millî Birlik Komitesi’nin isteğiyle Güneydoğu Anadolu bölgesinde inceleme gezisi düzenlemiş; Kıbrıs, İsrâil, Beyrut gibi Doğu Akdeniz memleketlerinde çeşitli arşiv çalışmaları yapmıştır. 1940’lardan îtibâren muhtelif uluslararası kurumlara (1947: Türk Tarih Kurumu aslî üyeliği; 1966: Uluslararası Güneydoğu Avrupa Araştırmaları Kurumu üyeliği; 1974: Royal Historical Society muhabir üyeliği; 1978: The Royal Asiatic Society) üye seçilen İnalcık, çeşitli uluslararası kongrelere iştirâk etmiş ve 1969’da Tibor Halasi-Kun ile birlikte Archivum Ottomanicum dergisini yayınlamaya başlamıştır.

1972’de Ankara Üniversitesi’nden emekli olan Halil İnalcık, Chicago Üniversitesi’nin dâvetiyle Amerika’ya giderek imtiyazlı profesör unvânıyla burada çalışmalarını sürdürmeye başlamıştır. Uluslararası otorite ve şöhretiyle uzun zamandır Osmanlı târih araştırmalarının önde gelen ismi olarak ilk sentez eseri de bu yıllarda İngiltere’de neşredilmiş olan The Ottoman Empire: the Classical Age, 1300–1600 (1973) olmuştur. Siyâsî târih, saray teşkîlâtı, hukûkî yapı, dinî hayat ve kültür konularında bütüncül bir bakış açısıyla hâlâ temel bir referans kitabı olarak kullanılmaya devam eden bu eser, pek çok dile de çevrilmiş, Balkan ve Ortadoğu dillerindeki etkisi oralardaki Osmanlı târihyazıcılığının yeniden ele alınmasında sağladığı katkıyla tebârüz etmiştir. Sosyal târih çalışmalarının önemli bir öznesi olarak hukuk târihi, şehir târihi, reform târihleri üzerine de çalışmalarını sürdüren İnalcık’ın yılların birikimini değerlendirdiği bir diğer mühim sentez eseri de 1994’te yayınlanan ve Osmanlı klâsik çağının (1300 – 1600) ekonomik ve sosyal gelişmelerini çeşitli başlıklar üzerinden ele aldığı An Economic and Social History of the Ottoman Empire adlı çalışmasıdır. Bu eser, 1996’da S. Faroqhi, B. McGowan, D. Quataert ve Ş. Pamuk’un çalışmalarıyla 1600 – 1900 arası dönemi ele alan ikinci bir cildin ilâve edilmesi sûretiyle iki cilt olarak neşredilmiş ve 2001’de Türkçeye çevrilmiştir.

1986’da Chicago Üniversitesi’nden emekli olan İnalcık, 1990 – 1992 yılları arasında Harvard ve Princeton üniversitelerinde fahrî profesör olarak ders verdikten sonra 1993 yılında Türkiye’ye dönerek Bilkent Üniversitesi Tarih Bölümünün kuruluşunda yer almıştır. Pek çok değerli çalışmanın yanı sıra edebiyat târihi konusunda da öncü eserlere imza atan Halil İnalcık’ın bu sahadaki ilk eseri Osmanlı edebiyâtında hâmi – mahmi ilişkilerini, yani patronaj konusunu ele aldığı monografisi 2003 yılında neşredilen Şâir ve Patron’dur. İkinci eseri ise, 2011 yılında yayınladığı kapsamlı bir çalışma olan Has-bağçede ‘ayş u tarâb – Nedimler Şairler Mutribler başlıklı kitabıdır. Bu eserinde de Osmanlı pâdişahlarının eğlence meclislerini, klâsik edebiyâtın kaynaklarından, İran ve Emevî, Abbâsî saraylarından Orta Çağ’ın muhtelif Türk hükümdarlıklarına kadar çeşitli gelenekleri ele alarak anlatmış, saray kültürü ve imtiyazlı sınıfların işret ve sanatla tedâhül hâlindeki sefâ âlemlerini temel kaynakları kullanmak sûretiyle ortaya koymuştur. Halil İnalcık, 2008’de yayınlanan Türkiye Tekstil Tarihi Üzerine Araştırmalar adlı eserinde de bu sektörün muhtelif gelişme evrelerini uzun bir zaman dilimi içerisinde ticârî krizler, doğan rekabet piyasaları, arz ve talep meseleleri üzerinden ele alıp konuyu günümüze kadar getirerek önemli bir monografi ortaya koymuştur. Son yıllarını ise, Osmanlı târihinin siyâsî, sosyal, iktisâdî anlamda bütüncül yeni ve daha kapsamlı bir sentezine hasrederek Devlet-i ‘Aliyye üstbaşlığıyla vefâtından evvel üç cildini neşredebildiği çalışmalarını ortaya koymuştur. İlk cilt, beylikten güçlü bir imparatorluğa dönüşümün anlatıldığı “Klâsik Dönem (1300 – 1606) Siyasal, Kurumsal ve Ekonomik Gelişim” (2009) altbaşlığıyla, ikinci cilt, pâdişah otoritesinin zayıfladığı 17. asrın ilk yarısına dâir gelişmelerin, “Kadınlar Saltanatı” olarak da tesmiye edilen “Harem Sultanları” dönemlerinin anlatıldığı “Tagayyür ve Fesad (1603 – 1656): Bozuluş ve Kargaşa” (2014) altbaşlığıyla, üçüncü cilt ise devlet otoritesinin bir dizi güçlü sadrâzam – diktatör (sâhib-i seyf) eliyle yeniden kurulduğu “Köprülüler Devri” (2015) altbaşlığıyla yayınlanmıştır ve henüz neşredilmemiş ciltler de yayına hazır vaziyette beklemektedir.

Halil İnalcık’ın Osmanlı târih çalışmalarına hiç bitmeyen katkılarından birisi de 2007 yılında İslam Ansiklopedisi’nde neşredilen ve o târihten îtibâren muhtelif yayınlarda yer alan “Osman Beg” maddesidir. Osmanlı beyliğinin kuruluş dönemlerini aydınlatan ve temel kaynaklar ışığında devletin bânisi Osman Gâzi’yi bulanık bir târih öncesi manzarasının içinden çıkararak târihe daha fazla yaklaştıran İnalcık’ın, bu çalışmasıyla ulaştığı sonuçlardan biri, geleneğin 1299 olarak kabûl ettiği Osmanlı’nın kuruluş târihini, Osman Gâzi’nin çağdaşı Bizanslı târihçi Pachymeres’in tanıklığıyla 1302 yılında cereyân eden Bapheus Savaşına çekmesidir. Muhtelif vesîlelerle erken Osmanlı târihi incelemelerinde sâha araştırması ve arkeolojik yöntemlerin önemini de ortaya koyan İnalcık, ömrünün son aylarına kadar azimle çalışmaktan ve Türk târihinin en mühim sahafatını teşkîl eden Osmanlı evreleri hakkında bir standart belirleyen dünya çapında tâyin edici eserler ortaya koymaktan bir ân geri durmamış, ilmî heyecânını bir ân olsun kaybetmemiştir. İnalcık, 27 Temmuz 2016 târihinde, İlber Ortaylı’nın tâbiriyle “bir Türk pantheonu” olan Fâtih Camii hazîresine defnedilmiştir.

Göktürk Ömer Çakır

Asıl adı Hüseyin Cemil olan Cemil Meriç, Balkan Savaşı esnâsında Dimetoka’dan Antakya’ya göç eden bir âilenin çocuğu ve baba tarafından, Dimetoka Müftüsü Hafız İdris Efendi’nin torununun torunu ve kendi ifâdesiyle, “çeşitli nekbetler yüzünden hayata küsmüş eski bir yargıç”ın oğlu olarak bugünkü Reyhanlı’da dünyâya gelmiştir. 1921 Ekim’inde imzâlanan Ankara İtilafnâmesiyle artık Osmanlı sınırları dışında kalan, Fransız himâyesindeki bir Hatay’da çocukluğunu idrâk etmeye başlayan ve muhtemelen bu dededen intikâl eden Müslüman geleneği içerisinde büyüyen Meriç, 1925’e kadarki hayat devresini “koyu Müslümanlık” olarak tanımlayacaktır. Soyadını, bir hicret hâtırâsı ve âilesinin geldiği toprağın bergüzârı olarak taşıyan mütefekkir, Ü. Meriç’ten öğrendiğimize göre bu soyadından evvel, Türkçülük tesiriyle Şaman ve Yılmaz gibi soyadlarını kullanmıştır. Milliyetçiliği de bu Müslüman çocukluk devresinde temâyüz etmeye başlayacaktır; zîrâ okumayı da Mehmed Emin’in Türk Sazı’ndan heceleyerek öğrenmiştir. Bununla birlikte, yine kendi ifâdesiyle “tecessüsünü dünya düşüncesine kanatlandıran bir yol gösterici” olarak Ahmed Midhat Efendi’nin Kırkanbar’ı da ilk okuma temrinlerinin içindedir. Daha sonraları, Halep’te bulunan Refik Hâlid’İn yazdıklarını okuyacak, onun “âhenkli”, “taze” ve “samimi” nesrine hayrân olacaktır.

Meriç, 1923’te Reyhaniye Rüşdiyesi’nde başladığı eğitimini, 1928’den îtibâren Antakya Sultânîsi’nde sürdürmüş; Karagöz dergisinde Fırsat Yoksulu mahlasıyla ilk şiirleri neşredilmiş, ilk yazısı da, henüz öğrenciyken Yenigün gazetesinin 23 Eylül 1933 târihli 673. sayısında F. Y. Yılmaz müstearıyla yayınlanan, işgâl yıllarında Türkler tarafından çok okunan Yeni Mecmua ve onun devâmı olarak yayınlanan Yenigün’ün neşriyâtını övdüğü “Geç Kalmış Bir Muhasebe” olmuş, aynı târihlerde Işkın adlı bir Antep dergisinde “Şairler Irmaklara Benzer” başlıklı bir başka yazısı da neşredilmiştir. O sıralar Fransız mandası altında bulunan Antakya’daki okulunda, Fransız yanlısı idâre ve öğretmenlere karşı milliyetçi hislerle Yıldız gazetesinde yönelttiği eleştiriler sebebiyle barınamayarak, 1936’da İstanbul’a gelip Pertevniyal Lisesi’ne kaydolan ve bu tepkileri doğuran milliyetçi hislerin damga vurduğu ve “yeni bir arayış, yeni bir bütünleşme ümidi” ile Türkçü olduğu hayat safhasını, 1925 – 1936 arasına yerleştiren Meriç, maddî sıkıntılar eğitimini İstanbul’da sürdürmesini engelleyince tekrar Antakya’ya dönerek eski okulunda lise eğitimini tamamlamıştır.

Cemil Meriç’İn kendi ifâdelerine göre entelektüel hayâtı üzerinde etki yapan ilk kitap, Rıza Tevfik’in Kâmus-ı Felsefî adlı eseri olmuştur. Selim Sırrı’nın Terbiye-i Bedeniye Nazariyatı onu jimnastik yapmaya, sağlam bir vücuda sâhip olmaya teşvik etmiş, İbrâhim Ethem’in Terbiye-i İrade adlı eseri de disiplin içerisinde çalışmayı öğretmiştir. Bu sıralar, baştan sona okuduğu ilk kitap da Dostoyevski’nin büyük eseri Suç ve Ceza’nın Fransızca bir tiyatro uyarlaması olmuştur. Yabancı dil konusundaki çabalarında en mühim yardımcısı ise, Şemseddin Sâmi’nin Kâmus-ı Fransevî’sidir. Cemil Meriç, çeşitli Avrupa ediblerinden sonra, Engels ve Marks’la da lisede tanışacaktır. Aynı yıllarda Andre Gide’in Clarte dergisine, Gringoire adlı sağcı bir Fransız gazetesine ve Nouvelles Literaires’e abone olan Meriç’in irfan kaynakları neredeyse bütünüyle Fransız’dır: Aynı yıllarda edebiyatta ilk aşkı olarak, düşünce dünyasına kendisiyle girdiğini belirttiği Balzac’ı keşfeder; Zola’yı gençliğinin tanrılarından sayar. Hugo, Chateaubriand ve filozof olarak Voltaire en sevdiği yazarlardandır.

Mezuniyetinden sonra kısa bir süre İskenderun’da öğretmenlik yapan Cemil Meriç, muhtemelen, sosyalist Leon Blum’un hükûmetine bağlı olan, Hatay’daki Fransız mandasının ve daha büyük oranda okuduğu kitapların etkisiyle sosyalizme meyletmiştir. Kendisi de, Ergun Göze’yle gerçekleştirdiği mülâkaatta, “hayâtının fikrî grafiği” içinde 1936 – 1938 arasını “sosyalistlik devrim” olarak tanımlamıştır. Yine aynı mülâkaatta belirttiği gibi, okuma ve araştırmaları ve bilhassa “Stalin gibi bir canavarın karşısında Sovyet intelijansiyasının zavallılığı” sebebiyle soldan uzaklaşacaktır. Diğer yandan solculuğu da Türkçülüğü de tefekkür çilesinden doğmuş birer araştırma mahsülü değildir.

 Meriç, Tercüme Bürosu, Nâhiye Müdürlüğü ve Türk Hava Kurumu’nda çeşitli vazifeleri deruhte etmiş, bu sırada Türkiye’ye yeni katılan Hatay hükûmetini devirmeye çalışmak suçlamasıyla tutuklanmıştır. “Sınıf kavgasının, sınıf şuurunun olmadığı Hatay”daki mahkemede “tek işçinin elini sıkmamış” biri olarak Marksizmini açıkça îlân etmesine rağmen beraat eden fakat sicili bozulan Meriç, bu dönemden başlamak üzere 1960 yılına kadar sürecek hayat safhasını, kuluçka devri veya “bir Jan Valjan hayatı” olarak nitelendirmiştir; fakat bu devir de hareketsiz bir bekleyiş dönemi değildir. İstanbul Üniversitesi’nde Yabancı Diller Okulu’na burslu olarak girip iki yıl okuyan ve bu tahsilin sonunda staj görmek için iki yıllığına Fransa’ya gönderilecekken II. Dünya Savaşı hengâmesinde bu imkânı bulamayıp Elazığ’a Fransızca öğretmeni olarak atanıp iki yıl burada kaldıktan sonra İstanbul Üniversitesi’ne Fransızca okutmanı olarak giren Cemil Meriç, bu zaman zarfında, Ayın Bibliyografyası dergisinde tercüme tenkitleri yayınlamış, ayrıca 1943’te, dünyanın en büyük romancısı saydığı ve Türkçe’ye çevrilmedikçe ülkemizde gerçek anlamda romanın boy atamayacağına inandığı Balzac’tan Altın Gözlü Kız’ı çevirip neşretmiştir.

1944 – 1947 yılları arasında Yurt ve Dünya, Yücel, Gün ve Amaç dergilerinde çeviri vâdisindeki eleştirileri ile Fransız edebiyâtına ilişkin incelemeleri yayınlanan ve 1947’de Yirminci Asır dergisinin kurucuları içinde yer alan Meriç’in, kitaplaşan ilk telifi, yüz sayfalık Altın Gözlü Kız çevirisinin başında yer alan yetmiş beş sayfalık Balzac incelemesi sayılmazsa, 1960 – 1964 arasında kendisini hasrettiği Hint kültürüne dâir bir eser olan Hind Edebiyatı’dır[1]. Avrupa’yı incelerken karşısına çıkan ilk Asya unsuru olan Hint, onun Doğu’ya ve İslâm’a dönüşünün de ilk kıvılcımını çakacak ve ondan “tesâmuhu, düşüncenin gökkuşağını bütün renkleriyle sevmeyi, peşin hükümlerin mahpesinden kaçarak hakikatin çeşitli yönlerine eğilmeyi” öğrenecektir. Bununla birlikte Avrupa’dan hiçbir zaman bütünüyle kopmaz. Hind Edebiyatı’ndan üç yıl sonra,  1967 senesinde, “toplumun dertlerine çare arayan bir aydının Batı düşüncesine, daha doğrusu düşünceye uzanışı” olarak târif ettiği Saint Simon İlk Sosyolog – İlk Sosyalist basılır. Kendisini çok daha geniş bir çevreye tanıtacak ve nesilleri etkileyecek eserlerini emekliliğinden sonra vermeye başlayan Cemil Meriç’in, en çok okunan eserleri arasında başı çeken, Türk düşüncesini, Doğu ve Batı arasındaki Türk aydınını ve son iki asırlık sergüzeştimizi, belirli odak noktaları üzerine dillendirilmiş aforizmatik ifâdelerle ele aldığı ve “yarım asırlık bir tetebbuun, bir sanatçı mizacından süzülen usaresi. Bir mesaj, daha doğrusu bir çığlık” olarak târif ettiği Bu Ülke ile ondaki tohumun ağaca dönüşmesiyle meydana çıkan, Platon’un meşhur metaforu içinde Türk ve Batı aydınını ele aldığı, “çarpık, güdük ve yerine oturmamış düşüncemizin kurşunkalemle çizilmiş bir taslağı” olan Mağaradakiler ve çağdaş uygarlık, medeniyet, kültür, ideoloji, devlet gibi kavramlarla düşünce târihinin çeşitli isimlerini ve eserlerini, bunlara ilişkin tercümeleri “zamanla çiçekleşen tomurcuk düşünceler” hâlinde işlediği Umrandan Uygarlığa 1974 yılında neşredilecektir. 1980’de ise, “bir mefhumlar kâmusu, derbeder ve dağınık bir ansiklopedi” olarak vasıflandırdığı Kırk Ambar ve 1984’te “büyük âbideye birkaç sütun, birkaç oda daha” eklemesini sağlayan Işık Doğu’dan Gelir gün yüzüne çıkar. Hayattayken yayınlanan son eseri ise, ondan bir yıl sonra kitaplaşan, kültür, medeniyet, İslâm düşüncesi, edebiyat, aydın meselelerini yine ve yeniden irdeleyeceği,  Kültürden İrfana olacaktır.

1970’lerden îtibâren sağın önde gelen mevkûteleri olan Hisar, Türk Edebiyatı, Hareket, Kubbealtı Akademi Mecmuası gibi dergilerle Orta Doğu ve Yeni Devir gibi sağ tandanslı gazetelerde yazıları görünen Cemil Meriç, 1943’teki Balzac çevirisinden sonra da çeviri faaliyetlerini bırakmamış, Balzac’tan 1946’ya kadar bazısı neşredilmeden kaybolan altı roman daha çevirdiği gibi, 1956’da Victor Hugo’nun Hernani adlı tiyatro eseri ile 1966’da yine Hugo’dan Marion de Lorme adlı tiyatro eserini, 1980’de Uriel Heyd’in Foundations of Turkish Nationalism: The Life and Teachings of Ziya Gökalp adlı çalışmasını, Ziya Gökalp: Türk Milliyetçiliğinin Temelleri adıyla ve 1983’te sosyalist düşünür Maxime Rodinson’un La Fascination de l’Islam adlı çalışmasını, Batı’yı Büyüleyen İslam adıyla çevirerek neşretmiştir.

Kitaba tapmadığını fakat onu bir liman olarak gördüğünü, onun sâyesinde bir kanat darbesiyle Olemp’e, bir kanat darbesiyle Himalaya’ya uçtuğunu; okuduğu karakterleri, onların ülkelerini ve asırlarını yaşayacak denli benimsediğini belirten Cemil Meriç, arayışlar ve tecessüsler içindeki hayatını iki perdelik bir trajediye benzetmiştir: “Birinci perde evleninceye kadar geçen zaman: yıldızsız, allahsız, cıvıltısız, katran gibi bir gece. Vıcık vıcık ıstırap. Birkaç şehri fethe yeten bir enerji yeldeğirmenlerine saldırmakla harcanır. İkinci perde izdivaçla başlar. Daha büyük, daha derin, daha uzun acılar. Fakat vahaları olan bir çöl bu ve göğü yıldızlarla dolu: çocuklarım, kitaplarım…” Türk düşünce târihinde çok önemli ve belli başlı sîmâlardan biri olarak temâyüz eden Meriç, şu veya bu ideolojinin tesirinde kaldığı gençlik dönemleri sayılmazsa, fikrî hürriyetin ve insan idrâkinin önünde bir engel olarak gördüğü ideolojik angajmanlardan uzak durmuş; fakat son iki asırlık Batılılaşma, çağdaşlaşma mâcerâmız ile Türkiye’nin düşünce târihine dâir vurucu, kendine has özlü bir belâgatle dile getirdiği fikirler, çeşitli siyâsî – ideolojik mecrâların mümessilleri tarafından aynı tehâlükle benimsenmesini sağlamıştır. Bununla birlikte Meriç, Türk düşüncesi içerisinde, “sevebileceklerim dilsiz, dilimi konuşanlarla konuşacak lakırdım yok” diyerek kendi bölünmüşlüğünü de bedâhetle ortaya koymuştur. Batı’nın kaynaklarına son derece hâkim olan, hatta fikrî gelişmesini Taine, Paul Borget, Rousseau, Quinet ve Michelet’ye borçlu olduğunu söyleyen ve kendisini “Tanzimat’tan beri Batı’yı heceleyen Türk aydın”ları içinde gören Meriç, ömrü boyunca o kaynaktan beslense ve “60’lara kadar tecessüsünün yönlendiği kutup” olarak Avrupa’yı görse de onun muârızı olmuştur. Bütün zirvelerine rağmen Batı’nın nazarında bizim, kabûl edilmeyecek başka bir dünyâ olduğumuzu ifâde etmiş ve yine kendi ifâdesiyle fikrî mâcerâsının son merhalesi olarak 1964’ten îtibâren kendisini sâdece Osmanlı saymıştır. “Hayâtını Türk irfânına adamış mütecessis bir fikir işçisi” olarak bu yolda arayış, okuma, öğrenme, aktarma çabalarından uzaklaşmayan Cemil Meriç, çocukluğundan îtibâren zayıf olan görme duyusunu 1955’te tamamıyla kaybetmesine rağmen, tefekkür ikliminde, dostlarının ve kendisini sevenlerin muavenetiyle kanat çırpmayı sürdürmüştür. Bu durumda ömrünün son 30 yılını karanlıklar içerisinde; fakat kafasının içinde yanmaktan hiç vazgeçmeyen bir tecessüs ışığıyla mânevî olarak aydınlanmış hâlde geçiren Cemil Meriç, Karacaahmet Mezarlığı’nda medfundur.

Göktürk Ömer Çakır

Cerrah Mehmet (Dombayoğlu) Bey ile okuduğu gazel ve mevlidler dolayısıyla sesinin güzelliği methedilen Zehra Hanım’ın kızı olarak Bursa’da dünyâya gelen Türk mûsıkîsinin büyük ses sanatçısı ve “Cumhuriyet’in Divası” Müzeyyen Senar, henüz altı yaşındayken Bursa hamamlarının ud, kânun ve tef eşliğinde yapılan şenliklerinde sesiyle sivrilmeye başlar. Kekemeliğine rağmen, şarkı okurken “billûrî ve şakrak sesiyle” küçüklüğünden îtibâren temâyüz etmiş; yeteneğini fark edenlerin tavsiyesiyle, onun doğduğu yıl Dârülfeyz-i Mûsıkî Cemiyeti adıyla kurulan, İmrahor’daki Anadolu (Üsküdar) Mûsıkî Cemiyeti’ne, 1931’de, kaydedilerek mûsıkî eğitimine başlamıştır. Kendisini getirip götürmek annesine ağır gelince, Cemiyet hocalarından ûdî Hayriye (Örs) Hanım’ın evinde kalmaya başlayan Müzeyyen için, haftasonları birçok bestekârın buluşma yeri olan bu ev de artık bir okula dönüşmüştür. Çok önemli isimlerle de o yıllarda tanışma imkânı bulan Senar, ünlü edîb ve bestekâr Ahmed Rasim Bey’in önünde, onun “Gel seninle yeni bir aşka giriftâr olalım” mısrâıyla başlayan sûzinak eserini de okuma imkânına kavuşur.

1932’de, Hayriye Hanım’ın ve bir diğer hocası Kemal Niyazi Bey’in isteğiyle İstanbul Radyosu’nda ilk programına çıkan ve programın beğenilmesi üzerine her perşembe, program başı beş lira mukâbilinde yarımşar saat mûsıkî icrâ eden Senar, 1933 yılında, bir taraftan radyo emisyonları sürerken ilk defâ olmak üzere Belvü Gazinosu’nda, yaşı büyütülüp doğum yılı 1913 olarak tashih edilmek sûretiyle, sahneye adımını atar. Daha sonra gazino programlarına yine Dervişzâde İbrâhim’in sâhip olduğu Mulenruj’da devâm edecek ve ilk taş plâğı da, içinde Yesâri Âsım Arsoy, Sâdeddin Kaynak, Mustafa Nâfiz Irmak gibi isimlere âit on eserin yer aldığı ve 1933’te basılan “Sahibinin Sesi’nde” olacaktır.

1935 yılında ilk defa Münir Nurettin Selçuk’la aynı sahneyi paylaşan Senar, soyadını aynı yıl evlendiği Âli Senar’dan alacaktır. Radyo sâyesinde şöhreti yayılan ve programı kesintiye uğradığı zamanlar aranan bir ses hâline gelen genç bir ses sanatçısı olarak, 1936 senesinin Aralık ayında keman sanatçısı Nubar Tekyay’ın haberdâr etmesiyle apar topar hazırlandıktan sonra kendisini Dolmabahçe Sarayı’nda, Atatürk’ün huzûrunda Tatyos Efendi’nin bir hicazkâr şarkısını okurken bulmuş, onun takdîr ve iltifâtına mazhâr olmuştur. Daha sonra birkaç defa daha Atatürk’ün dâvetiyle onun meclislerinde bulunan Senar, kendisine son defa 1938 Haziran’ında Savarona yatında şarkı okumuştur.

1938 – 1941 yılları arasında Ankara Radyosu’nda çalışan sanatçı, R. Dikici’den öğrendiğimize göre, 1942’de Halil Kamil tarafından çekilen Kerem ile Aslı adlı filmde başrolü oynar. 1969’ta yayınlanan Ana Yüreği adlı filmle birlikte filmografisinde iki başrol oyunculuğu yer alan Senar, ayrıca 1941’den îtibâren, o yıllar bir furya hâlinde yayılan Mısır filmlerindeki Arapça şarkıları çoğunlukla Vecdi Bingöl’ün güfteleri ve Sadeddin Kaynak’ın besteleriyle Türkçe olarak seslendirmiştir. Senar, ilki 1943’teki Nasreddin Hoca Düğünde, sonuncusu ise Fatih Akın’ın 2004’te vizyona giren İstanbul Hatırası adlı filmde olmak üzere toplam yedi filmde kendi adıyla görünmüş; ayrıca ilki 1941’de yayınlanan ve yönetmeni Muhsin Ertuğrul, senaristi Nâzım Hikmet olan Kahveci Güzeli olmak üzere 1969’a kadar on sekiz filme sâdece sesiyle dâhil olmuştur.

Yine R. Dikici’nin biyografisinde mukayyed bilgilere göre, 1933’ten 1960’a kadar, çoğunluğu hicaz makâmında, 257 adet taş plâk şarkısı dolduran Senar, 1960’dan îtibâren 30 adet lonplay hazırlamış; yurt içinde ve Amerika’da pek çok konser vermiş, 1974’ten îtibâren, sonuncusu 10 Kasım 2002’de Atatürk’ü anmak için gerçekleştirilen bir program olmak üzere, pek çok televizyon programına konuk olmuş, 1998’de, her ne kadar böyle geç hatırlanmasına kızıp kabûl etmese de, kendisine Devlet Sanatçısı unvânı verilmiştir[1]. Plâkları, konserleri ve tavrıyla Türk mûsıkîsine yeni bir soluk getiren ve onu uzun yıllar temsil eden Müzeyyen Senar, sahne konserlerini 1983’te sonlandırmış; fakat Haziran 2004’te Rumelihisarı’nda 72. sanat yılını dostlarıyla birlikte şarkı söyleyerek kutladıktan başka vedâ konserini 5 Eylül 2006’da Sepetçiler Kasrı’nda vermiş, 2001’de çıkarttığı En Son Okuduklarım adlı CD’sinden sonra, 90. yaş günü dolayısıyla Odeon firması 2008’de bir taş plâk CD’sini çıkartmıştır.

2006’da kısmî felç geçiren ve son yıllarını Bodrum’da hareket kabiliyetini yitirmiş olarak sürdüren sanatçı, aralarında Lemi Atlı, Zeki Arif, Osman Nihat, Şerif İçli gibi isimlerin de yer aldığı pek çok ünlü bestekârın, eserlerini ilk kendisinden dinlemek isteyecekleri büyük bir icrâcıydı. R. Dikici’nin tâbiriyle o; şâirin güftesini kendi mûsıkîsi içinde aynı değerde koruyan, şâirin iç dünyasındaki değerleri kavrayan ve bunları şahsî bir yaratıcılığa eşlik eden tavır ve üslup zenginliği içinde sunan büyük bir ustadır. Ârif Nihat Asya’ya, “Tambur, o sülün boyla ve ut, enle gelir / Güften, girerek kol kola, bestenle gelir / Yay telde, nefes neyde… Müzeyyen nerde? / Ey şarkı, senin tadın Müzeyyen’le gelir!” dedirten de bu icrâ anlayışı ve gücüdür.

Dünyâca tanınmış bir Türk fizikçisi olan Behram Kurşunoğlu, aslen Trabzon Çaykaralıdır. İstanbul Üniversitesi’ndeki öğrenimini 1945’te tamamladıktan sonra devlet bursu ile İngiltere’deki Edinburgh Üniversitesi’ne giderek burada önce astronomi çalışmaları yapmış, ardından çalışma sâhasını fiziğe kaydırarak 1949’da mezkûr okuldan ikinci lisans derecesiyle mezun olmuştur. Aynı yıl Cambridge Üniversitesi’nde doktora öncesi çalışmalarına başlayan ve Einstein’la Erwin Schrödinger’in Birleşik Alan Teorisi üzerine eğilerek 1952 yılında bu konudaki özgün katkılarını kendi doktora teziyle ortaya koyan Kurşunoğlu, doktora sonrası çalışmalarını Cornell Üniversitesi’nde sürdürmüş ve 1953’te, dinleyicileri arasında Einstein’ın da bulunduğu, Princeton Üniversitesi’ndeki bir kollokyumda, doktorasından îtibâren tâkip ettiği Birleşik Alan Teorisi üzerine önemli bir konuşma yapmıştır.

İlmî mesaisinin başlarında önemli başarılar gösteren ve atom çekirdeği üzerine yaptığı çalışmalarla ortaya koyduğu önerileri izleyen Robert Hofstadter’in 1961 yılında Nobel’e aday olmasını sağlayan Kurşunoğlu, doktora sonrası çalışmalarını bitirince, 1954’te Miami Üniversitesi’ne misâfir profesör olarak atanmıştır. 1955’te askerliğini yapmak için döndüğü Türkiye’de Genelkurmay Başkanlığı’na kendi sâhasıyla ilgili danışmanlık yapan ve 1956’da Türkiye Atom Enerjisi Komisyonu’nun kuruluş çalışmalarına katılan Kurşunoğlu, 1958’de Birleşmiş Milletler Atom Barışı Konferansı’nda Türk delegesi olarak devletimizi temsil etmiş; fakat Ankara’da ihtisas alanına uygun bir kürsü bulunamadığı için aynı yıl içinde tekrar Amerika’ya dönüp Miami Üniversitesi’nde fizik profesörü olarak çalışmaya başlamıştır.

Miami Üniversitesi bünyesinde Centre for Theoretical Studies’i kuran ve emekli olacağı 1992 yılına dek buranın direktörlüğünü yapan Behram Kurşunoğlu, bu merkezde pek çok doktora sonrası çalışma yapılmasının yolunu açmış, ayrıca Coral Gables Konferansları’na dâvet ettiği öncü isimlerle, A. Perlmutter ve S. Meshkov’un tâbiriyle, hem bu konferansların hem de kurucusu olduğu Merkez’in “ilim adamlarının Mekke’si” olmasını sağlamıştır. Çeşitli araştırma alanlarından ilim öncülerini, disiplinlerarası bir kurum hâline getirmeye çalıştığı Merkez’e dâvet ederek buradaki çalışmalara süreklilik kazandıran Behram Kurşunoğlu, bir taraftan nükleer çalışmalara odaklanırken bir taraftan da nükleer enerji üretimi ile bunun çevreye ve ekonomiye tesirleri üzerine eğilen küresel ölçekli vakıflara katkı sunup nükleer enerji konusunda Amerikan Temsilciler Meclisi’nde çalışma arkadaşlarıyla sunum yapmak dışında, 1983 yılında, kurucusu olduğu Merkez’de fizikçi ve siyâset bilimcilerin katılımıyla Nükleer Savaş – Nükleer Barış konularında kurslar başlatmış ve bu çalışmalar onun başkanlığında 1991 senesine kadar sürmüştür.

1961’de Münih’teki Max Planck Fizik ve Astrofizik Enstitüsü’nün ve aynı sene Harwell’daki İngiliz Atom Enerjisi Kurumu’nun kuruluşlarına katkı sağlayan Kurşunoğlu, Amerika’da, 1962 – 1964 yılları arasında Oak Ridge Ulusal Laboratuvarı’nda görev yapmıştır. 1962’de Modern Quantum Theory adlı çalışmasını yayınlayan Kurşunoğlu’na, 1972’de Türkiye Cumhuriyeti Cumhurbaşkanlığı Büyük Ödülü tevcih edilmiştir. Ayrıca 2000 senesinde Ataturk Society of America tarafından kendisine Atatürk Ödülü verilen Kurşunoğlu’nun iki yüz civârında ilmî makâlesinin yanı sıra, şüphesiz en fazla öne çıkan mesâisi, kendisini 1953 yılında Princeton Üniversitesi’ndeki kollokyumdan sonra evine dâvet ederek birkaç saat görüşen Albert Einstein’ın İzâfiyet Teorisi’nin elektromanyetizmayla birleştirilmesi üzerine temellenen ve bu görüşmeden kısa bir süre önce G. Rickayzen’le neşrettiği “Unified Field Theory and Born-Infeld Electrodynamics” adlı makâlesinde işleyerek Genelleştirilmiş İzâfiyet Teorisi adını verdiği çalışmalarıydı. Einstein, Kurşunoğlu’na, kendi teorisinden daha kapsamlı bulduğu bu teori için, “kimin haklı olacağını, zaman gösterecek” demiş ve kendisini teşvik etmiştir.

Göktürk Ömer Çakır

Türk edebiyâtına şâir, romancı, senarist, çevirmen sıfatıyla pek çok alanda ürettiği eserlerle velûd bir yazar olarak katkı sağlamış; ayrıca cumhuriyet dönemi Türk tefekkür târihi içinde kendisine has bir millî – sol çizginin, edebiyatta ise toplumsal gerçekçilik düşüncesinin önde gelen bir temsilcisi olarak temâyüz etmiş olan Attila İlhan, Menemen’de doğmuştur. Y. Çelik’ten öğrendiğimize göre, Aslen Karslı olan dedesi Mehmed Hamdi Efendi, Anadolu’da pek çok yerde kadılık yaptıktan sonra Gürün’e yerleşmiştir. Babası Bedri Bey küçük yaşta Gürün’den ayrılıp tahsilini İstanbul’da sürdürerek bu şehirde Hukuk Mektebi’ni bitirmiş ve Dâhiliye Nezâreti’nde çalışmaya başlamış; fakat İstanbul hükûmetinin târihe intikâl etmesi ve Ankara’da yeni bir idârenin kurulması üzerine işsiz kalıp yeni hükûmete başvurduktan sonra Menemen Müdde-i Umûmîliğine tâyini çıkmıştır. İlhan, ilk öğrenimine İzmir’de başlamış; fakat babasının Konya Ilgın’a kaymakam olarak tâyin edilmesiyle eğitimini bir süre burada ve babasının tâyinleri sebebiyle Anadolu’nun muhtelif yerlerinde sürdürmüştür. İlhan’ın ilk şiiri ilkokulda yazdığı “İlkbahar” olmuştur; lâkin yayınlanacak ilk şiiri, A. Çalışkan’ın aktardığına göre, Yeni Edebiyat gazetesinin 1 Ekim 1941’de neşredilen nüshasında çıkan “Balıkçı Türküsü” olacaktır. İlk romanı ise, ortaokulda yazdığı Merih’e Seyahat adlı bilim kurgu denemesi olur ve hiç yayınlanmaz. İlk şiirlerinde Nevin Yıldız ve Beteroğlu müstearlarını kullanan İlhan, 1941’de İzmir Atatürk Lisesi’nde öğrenciyken Nâzım Hikmet’in şiirleriyle yakalanması sebebiyle tutuklanır; siyâsî şubede sorguya çekilir ve İzmir Cezâevi’nde kısa bir süre yatar; fakat bu tutukluluğun en menfi tarafı, Türkiye’nin hiçbir okulunda okuyamayacağına dâir bir tasdiknameyle “taçlanmış” olmasıdır. Danıştay’a açılan dâvâ ile okuma hakkını tekrar kazanan ve İstanbul Işık Lisesi’nde eğitimini tamamlayan İlhan, okulun son senesinde “Cebbaroğlu Mehemmed” şiiriyle CHP Şiir Armağanı ikincilik ödülünü kazanır. Aynı yarışmada birinciliği Cahit Sıtkı Tarancı’nın “Otuz Beş Yaş” şiiri kazanırken, üçüncülük Fazıl Hüsnü Dağlarca’nın olmuştur. Böylece edebiyat dünyâsında adını duyuran İlhan, 1946’da İstanbul Üniversitesi Hukuk Fakültesi’ne kaydolmuş, bu tahsîli esnâsında da çeşitli dergilerde şiirlerini yayınlamayı sürdürmüştür. İlhan, 1948’de, ilk şiir kitabı olan Duvar’ı yayınlar. Aynı yıl, okulun ikinci sınıfındayken Nâzım Hikmet için Paris’te düzenlenen kampanyaya katılmak üzere bu şehre gelir; fakat Türkiye’ye dönünce yüksek öğrenimini sürdürmez ve Gerçek gazetesinde yazılar yazmaya başlar. Paris’e de sık sık gittiği ellili yıllarda, Yeni Sabah ve Vatan gazetelerinde sinema eleştirmenliği yapar. Bu gazetecilik faaliyetleri, 1960’larda yayın yönetmenliğini de deruhte edeceği Demokrat İzmir gazetesinde ve sonrasında başka mecrâlarda sürecektir.

Attila İlhan’ın ilk romanı, 1953’te yayınlanan Sokaktaki Adam olur. Bu romanda, kendi ifâdesiyle okurun artık bir sinema seyircisi olduğunu göz önünde bulundurarak bâzı senaryo tekniklerini kullanmıştır ki onun sonraki romanlarında da bu sinematografik unsurun hiçbir zaman kaybolmadığı görülecektir. Ayrıca içtimâî meselelere bu ilk eseriyle temâs etmeye ve Batılılaşmanın yabancılaştırdığı menfî tipleri ele almaya başlayan İlhan, 1957’de neşredeceği Zenciler Birbirine Benzemez romanında İstanbul ve Paris’in sosyalist muhiti içinde dolaşan bir kahramanın yine benzer problemleri üzerinden tezini devam ettirmiş ve 1963 – 1964’te iki bölüm hâlinde neşredilen Kurtlar Sofrası’nda yine kendi tâbiriyle “memleket koşullarını kavrayıp gerekli bileşimi yapmış olumlu tipi işlemeye” çalışmıştır. Bu romanda cemiyetin kurtuluşu için kendi çözümünü ortaya koymuştur İlhan: Yeniden Kuvâ-yı Millîye ruhuna dönmek. Onun kafasında Mustafa Kemal, tam bağımsızlık ve millî hâkimiyet esaslarına istinâd eden millî ve devrimci bir lider olarak sosyalizmin imbiğinde anlaşılabilir. Bu bağlamda ortaya koyduğu görüşleri pek çok yazısında ele alan İlhan’a nazaran ilk Türkçüler ve Türk Ocakları çevresi de solcu ve devrimcidir. Bu çizgide devâm eden fikrî tekâmülü, kendisini ömrünün son yıllarında bir Türkçü – Devrimci Diyaloğu’na taşımış, milliyetçi çizginin temsilcisi olan bâzı aydınlar tarafından bilhassa alafranga ve bobstil Batıcılığa karşı takındığı menfî, Osmanlı ve Selçuklu geçmişi ile bunlardan müdevver kültürel sermâyemize teveccüh gösteren müsbet bakışı dolayısıyla kabûl görmüş, takdîr edilmiştir. İlhan, daha sonra yazacağı ve ilki 1973’te neşredilen Bıçağın Ucu, sonuncusu vefâtından sonra, 2006’da neşredilen Gazi Paşa olan yedi kitaplık Aynanın İçindekiler serisinde de Sokaktaki Adam’da başladığı sosyal gerçekçiliği ve Türkiye târihinin meselelerini yüzyılın başından 27 Mayıs İhtilâli’ne kadar geçen bir zaman zarfı içinde çeşitli sınıf ve tiplerden ve çoğu gerçek karakterlerden müteşekkil insan malzemesi içerisinde ele alır.

İlhan, 1954’te Mavi dergisinde Garip akımı ve kırklı yılların şiir öncülerine ve İkinci Yenicilere yönelik sosyal gerçekçiliği ve yerliliği temel alan bir dizi eleştiri neşrederek edebiyâtımızda söz konusu dergiyle anılan hareketi başlatmıştır. Taklitçiliğe karşı çıkan özgün bir sanat anlayışıyla böylece sivrilmeye başlayan Attila İlhan’ın şiirinde en etkileyici tem aşk olmakla birlikte romanlarındaki gibi sosyal gerçekçi unsurlara da rastlanır. İştirâkiyyun’un, İttihat ve Terakki’nin o artık hiçbiri kalmamış barut öksürüklü, cebinde îdam fermânını taşıyan tiplerine bu vâdidede de karşılaşılır; ama onlar bile daha ziyâde idealize romantikliğin figürlerine dönüşmüştür ve neticede bunu amaçlamış olsun veya olmasın bir aşk şâiri olarak temâyüz etmiştir İlhan. Diğer yandan Sisler Bulvarı (1954) ve Yağmur Kaçağı (1955) gibi ilk şiir kitaplarında Fransız şiirinin etkileri (taklitleri değil) hissedilse ve bu dönemde bâzı önyargılarla eski edebiyatımızdan pek hazzetmediğini söylese de 1960’larda, C. Aksu’nun naklettiği gibi, “odasına çekilip Nedîm’in, Bâkî’nin, Şeyh Gâlib’in, Nâilî’nin şiirlerini teybe okuyup daha sonra saatlerce dinlemiş; aruzun içine, aruza rağmen yerleştirdikleri o görkemli sesi yakalamaya” çalışmış ve böylece şiirinde eski edebiyâtın kanat sesleri duyulmaya ve aradığı yerli sesi bulmaya başlamıştır. C. Aksu’ya göre şiirlerindeki değişimin ilk hissedildiği eser 1960’da neşredilen Ben Sana Mecburum’dur. 1962’de basılan Belâ Çiçeği’nde ise klâsik şiirin etkisi hissedilir. Kitaptaki “Mâhur Sevişmek” bölümü ve bir sonraki şiir kitabı olan Yasak Sevişmek (1968)’teki “Şehnaz Faslı” klâsik edebiyâtımızdan esintilerle ve “Osmanlı Kasidesi” Bâkî’nin “Kânûnî Mersiyesi”nin rediflerinden ilham almak sûretiyle yazılmıştır. Kendi ifâdesine göre şâirin bu çabaları sergilemekteki amacı, “klâsik Türk şiirinin havasını toplumsal bir içerikle bağdaştırarak verebilmek”tir. 1973’te yayınlanan Tutuklunun Günlüğü’ndeki “İncesaz” ve “Zincirleme Rubailer” başlıklı bölümler bu amaca mâtuf şiirleri içermektedir. Ayrıca kitapta, divan şiirinin kaside, rubâi, gazel gibi nazım şekilleri şiir başlıklarına da yerleşmiştir.  Bundan sonraki şiir kitaplarında da Dîvân edebiyâtının etkileri hep hissedilir: 1977’de yayınlanan Böyle Bir Sevmek’te, 1982’de yayınlanan Elde Var Hüzün’deki Rubaiyat ve Serbest Gazeller bölümlerinde, 1987’de yayınlanan Korkunun Krallığı’nda ve 1993’te neşredilen Ayrılık Sevdaya Dahil’de yine Serbest Gazeller başlığı altında bu etkiyi görürüz. Son şiir kitabı Kimi Sevsem Sensin’de bu başlıklarda bölümler yer almasa da C. Aksu’nun belirttiği gibi “şiirlerindeki ses yine klasik şiirden aldığı sesi yansıtmaktadır.”  Attila İlhan, edebiyâtının millî köklerden neşet eden yerli ve özgün sesini, işte bu gelenekle kurduğu bağa borçludur. Ayrıca o, çeşitli fikir yazılarında bu geleneğin yok sayılmasını, bizim klâsiklerimiz olan bu büyük birikime burun kıvırılmasını çok şiddetli bir dille eleştirmekten de geri kalmamıştır. Ayrıca o, “Yeni Türkçe’deki ‘uydurulmuş’ kelimeler; bin yıllık kelimelerimizin çağrışım gücünden mahrum olduğu için, şiirimizin ve edebiyatımızın klâsiklerini derinliği olmayan metinlere dönüştürmektedir.” diyerek sâdece bu şiirlerdeki estetik havayı değil, çoğu devrimci aydının aksine eski lûgatımızı da savunmuştur. H. Erimez’in de belirttiği gibi, “Attila İlhan kendisini ‘doğulu bir aydın’ olarak tanımlamakta, tarihine ve köklerine reddiye ile sırtını çevirenleri ise sert bir şekilde eleştirmekteydi. Attila İlhan’a göre bugünkü ulusal kültürün temeli, Selçuklu ve Osmanlı’nın bileşiminden oluşan kültür olmalıydı. Osmanlıca, liselerde okutulmalıydı. Çünkü tarihi vesikalar ve eserleri orijinal dilinden okumak, o zenginliği ve mânâ idrakini kavramayı sağlardı. İlhan, bu görüşleri dolayısıyla bazı cumhuriyetçi çevreler tarafından ‘mürtecilik’ ve ‘ümmetçilik’ ile dahi suçlanmıştı.”

Attila İlhan, salt şiir ve roman yazmamış, ayrıca pek çok senaryosu “Kartallar Yüksek Uçar”, “Yarın Artık Bugündür” gibi çok izlenen televizyon dizileri ve “Yalnızlar Rıhtımı”, “Devlerin Öfkesi”, “Şoför Nebahat” gibi sinema filmlerine çekilmiştir. Romanlarında da hâkim olan kuvvetli sinematografik özellikler, senaryo yazımı ve tekniği konusundaki başarısının bu eserlerine ustaca yansıtılmasından kaynaklanmaktadır. Ayrıca İlhan, “Hangi” başlığı altında çeşitli konularda yazdığı yazılardan müteşekkil fikir eserleri de yayınlamıştır. 1970’te Hangi Sol’la başlayan bu dizi, Hangi Batı (1972), Hangi Sağ (1980), Hangi Atatürk (1981), Hangi Edebiyat (1993) gibi kitaplarla sürmüştür. Bunların arasına Ulusal Kültür Savaşı (1986), Aydınlar Savaşı (1991), Kadınlar Savaşı (1992) gibi sosyal meselelerimizi vuzuhla ele aldığı diğer kitapları da eklenebilir. Ölmeden önce neşredilen son romanı, Millî Mücâdele’nin en hummâlı günlerinin anlatıldığı, Aynanın İçindekiler dizisine dâhil, Allahın Süngüleri Reis Paşa (2002)’dır.

Göktürk Ömer Çakır

1918’de Mehmed Emin Resulzâde tarafından kurulan; fakat iki yıl sonra Sovyet rejimi tarafından işgâl edilerek yetmiş yıl sürecek bir esârete mahkûm edilen Azerbaycan’da, komünist düzenin ilk yıllarında doğan büyük milliyetçi şâir Bahtiyar Vahapzâde, Bakü’de tamamladığı ilk ve ortaöğrenimin ardından 1942’de Tıp Fakültesi’ne girmiş; fakat buradaki eğitimini kısa bir süre sonra terk ederek aynı üniversitede Filoloji Fakültesi’ne kaydolup 1947’de buradan mezun olmuştur. 1944’te yayınlanan ilk şiiri “Yaşıl çemen, ağaç altı… bir de ki tünd çay” şiiriyle Samed Vurğun’un dikkatini çeken ve onun başkan olduğu dönemde (1941 – 1948) Azerbaycan Yazarlar Birliği’ne kabûl edilen Vahapzâde’nin bir diğer gençlik ürünü de, 1949’da yazılan “Gözel Veten”dir.

Bahtiyar Vahapzâde, mezun olduğu fakülteye asistan olarak girmiş ve ilk akademik çalışmalarını Sovyet Azerbaycan’ının millî marşını yazmakla birlikte Fuzûlî’ye “Büyük rûhunla bir Türksün” diye seslenecek, Azerbaycan edebiyâtını Türk edebiyâtı olarak anacak, şiirlerinde “Kafkas’ta çırpınıp Altay’a koşan” rûhunun millî özlemlerini ve “Ayrılan kuvvetler birleşmelidir / Vatan bir toprağa yerleşmelidir” mısrâlarıyla vâhid Azerbaycan ülküsünü dillendirecek ve bu sebeple Pantürkist ithâmıyla çeşitli soruşturmalar geçirecek olan Azerbaycan’ın millî şâiri ve kendisini Yazarlar Birliği’ne alan Samed Vurğun hakkında yaptı. Dönem, 1965’te yazacağı “Zindanda Şeir” adlı şiirinde yâd edeceği millî şâir ve oyun yazarı Hüseyin Câvid’in benzer sebeplerle Sibirya’ya sürüldüğü meşûm Stalin döneminin sonlarıdır ve bu gençlik yıllarındaki akademik tercihi, Vahapzâde’nin, kendisini bildiği andan îtibâren Türklük duyarlılığının göğsüne yerleştiğini göstermektedir. Vahapzâde’nin en fazla etkilendiği isimler arasında, Vurğun dışında, şöhretli taşlamacımız Mirza Elekber Sâbir ve edebiyâtımızın büyük ismi Fuzûlî yer almaktadır.

1949’da ilk şiir kitabı olan Menim Dostlarım’ı neşreden Vahapzâde, 1953’te de Dostluk Nağmesi adlı üçüncü şiir kitabını çıkarmıştır. O, Stalin’in ölümünden sonra nisbeten rahatlayan fikir ve sanat iklimi içinde, 1954’te, “halkının aldığı ilk nefesten yaratılan”, “Mil ve Mugan ovalarının sonsuz genişliğinden doğan”, “Fuzûlî’nin sanatının, halkın kahramanlıkla dolu târihinin varaklandığı” Türkçe için, “Ana Dili” başlıklı şiirini kaleme alır. Her ne kadar Sovyet ideolojisi, târihin çöplüğüne atılan büyük zâlim Stalin’in arkasından bir özeleştiriye girişse de komünist bürokrasinin içine otuz yıldır işleyen totaliter zehir akıtılmamıştır ve bu yüzden daha uzun yıllar millî ve mânevî duyarlılıkların örtülü bir dille ifâde edilmesi gerekecek ve pek çok şiir bu dönemde yayınlanamayacak; bununla birlikte elden ele dolaşmaya başlayacaktır.

Yirmi civârında uzun manzum hikâye kaleme alan Vahapzâde’nin, millî bağımsızlık temasını işlediği ve “Azerbaycan’ın birliği ve istiklâli uğrunda çarpışan Settar Han, Şeyh Muhammed Hıyâbanî ve Pişeverî’nin aziz hâtırâsına” ithâf ettiği “Gülüstan” da bu dönemde, 1959’da yazılmıştır. Bu şiirde şâir, 1813’te Çarlık Rusyası ve İran arasında Gülüstan bölgesinde yapılan ve Kuzey Azerbaycan’ın Rus topraklarında kalışını Azerbaycan halkının mutlu bir kazancı gibi gösteren resmî siyâsete karşı çıkmıştır. Şiirin 1960’ta yayınlanması üzerine tâkibâta uğrayarak Azerbaycan Komünist Partisi Merkez Komitesi tarafından sorgulanan ve üniversitedeki görevinden uzaklaştırılan Vahapzâde, tekrar üniversiteye döndükten kısa bir süre sonra, 1965’te profesör olmuş; ancak bu zaman zarfında ve sonraki yıllar boyunca Azerbaycan Türk’ünün millî ıstıraplarını terennüm etmekten kaçınmamıştır.

1918’de Bakü’yü Ermeni çetelerinden temizleyen Nuri Paşa’nın emrindeki Kafkas İslâm Ordusu askerlerinin şehitliği üzerinde yükselen, Stalin’in önde gelen adamlarından – ve yine o aşağılık câninin kumpasıyla öldürülen –  Sergey Mironoviç Kirov’un heykelinin yıkılması arzusu ve hırsını “Kirov’un Heykeli” adlı şiirinde dillendiren ve onun yerine önce Köroğlu veya Bâbek’in, sonra fikir değiştirerek onu yıkacak adamın heykelini görmeyi isteyen Bahtiyar Vahapzâde, sâdece Azerbaycan Türklüğünün değil, bütün Türk milletinin ıstıraplarıyla dertlenmiştir. 1966’da ziyâret ettiği Kırım’da Tatarlara âit mezarları gördükten sonra “Kırımda Tatar Gebirleri” adlı şiirini kaleme alarak toprağın asıl sâhibi olan bu kardeşlerinin şimdi başka bir diyarda olmasından yakınmış, etkileyici bir dille, bu mezarlarda nasıl rahat yattıklarını, neden Tatar ölülerinin topraktan kalkarak Kırım’ı yüklenip milletin bulunduğu yere götürmediklerini sormuştur. Ayrıca 1960’lardan îtibâren yazdıkları içinde Türkiye sevgisi ve özlemini de dillendiren mısrâların veya doğrudan Türkiye’yi konu edinen şiirlerin de yer aldığını belirtmeliyiz. 1961’de bir Sovyet gemisiyle Afrika’ya giderken gördüğü İstanbul’a ve bu şehirdeki kardeşlerine değinen “İstanbul” şiirinde, “yüreği Şark yüreği, aklı Garp aklı olan Türk(’ün), bu tezattan sinesi(nin) dağlı” olduğunu, büyük geçmiş ve dumanlı gelecek arasında aranıp durduğunu dile getirmiştir. Y. Özakpınar’ın belirttiğine göre, ikisi de A. Schmiede’in gayretiyle olmak üzere, Türkiye’de ilk defa Sancak dergisinin 1968 yılı sayılarında şiirleri yayınlanan Vahapzâde, 1972 yılında da Ahmet Kabaklı’nın Türk Edebiyatı dergisinde boy göstermiştir. Vahapzâde’nin Türkiye’de tanınmasını sağlayan ise, şiirinden ziyâde, 1972’de Varlık dergisinde klâsik edebiyâtımızı yeren İsmet Zeki Eyüboğlu’na cevâben kaleme aldığı ve 1973 Şubat’ında yine Varlık’ta neşredilen “Yel Kayadan Ne Aparır” başlıklı yazısı olmuştur.

1968’de “Hörümçek Tor Bağladı” şiirinde “Tarihimiz danıldı / Uydurma tarih ile kimliyimiz anıldı / Öz kökünü bilmeyen gözü küllü bu millet / Zamanın yollarında her addımda yanıldı / Uydurma tarih bizi anamızdan ayırıb / Yad anadan alınmış belekde gundagladı.” mısrâlarıyla Sovyet rejiminin yalanlarına isyân eden şâirin şüphesiz en büyük mutluluğu, 1980’lerin sonuna doğru bu yalan ve zulüm rejiminin çöküşünü ve Azerbaycan’ın bağımsızlığını görmesi olmuştur. 1984’te Azerbaycan Halk Şâiri unvânını alan Vahapzâde, Rusların güdümlemesiyle Karabağ’ı işgâl eden Ermenileri ve onların hâmilerini, 1988’in Kasım ayının sonu ve Aralık ayının başlarında Azatlık Meydanı’nda toplanan büyük halk kitlelerinin önünde suçlamaktan kaçınmamış, 1990’da Ankara’da basılan Tavşana Kaç Tazıya Tut: Azerbaycan Olaylarının İçyüzü, Moskova’nın Siyaseti adlı kitabında aynı meseleleri ele almıştır. O, bağımsızlığa giden yolda Azerbaycan için bilgece bir rol üstlenmiş, 1991’de kazanılan bağımsızlıktan sonraki millî ve mânevî toparlanma devresinde yaptığı hizmetlerinden ötürü İstiklâl madalyasıyla onurlandırılmıştır.

Akpınar’ın belirttiği gibi ilk dönem edebî eserlerinde sosyal ve ahlâkî konuları ele alan, basit insanların duygu ve düşünce dünyâlarını şiirleştiren Vahapzâde, 1960’lardan îtibâren millî duyguları üstü açık veya kapalı bir dille terennüm etmiş; bu yıllardan sonra yoğunlaşmakla berâber, Ş. Karakaş’ın özetiyle, bütün bir edebiyâtında Azerbaycan’ın ıstırapla dolu son asrını, vatanının bölünmüşlüğünden duyduğu sıkıntıları, Sovyet rejiminin millî ruh üzerindeki tahrîbâtını ve son olarak Ermeni işgâli altındaki Karabağ’ın acılarını şiirleştirmiştir. Çeşitli dillere aktarılan yetmiş civârında şiir kitabıyla iki monografisi ve on popüler – ilmî eseri olan Bahtiyar Vahapzâde, pek çok tiyatro oyunu, hikâye, seyahat anlatısı da kaleme almış, toplu eserleri on iki cilt hâlinde Azerbaycan’da Ramazan Gafarlı tarafından yayınlanmıştır.

Göktürk Ömer Çakır

20. asır Türk âşık edebiyâtının mühim sîmâlarından biri olan Davut Sulârî, Tunceli’nin Nâzımiye ilçesinin Kureyşanlılar köyünden aşiretiyle birlikte göç eden Pir Kaltuk adıyla mâruf Mehmet Kaltık Ağa’nın torunu olarak bu göçün son durağı Erzincan’ın Çayırlı ilçesinde doğmuş; bir ara Kemâlî ve Serhat Âşık mahlaslarını kullansa da soyadı kânunundan sonra önce Sümmânî, ardından Selâmî ve nihâyet ilk gençliğinde mahlas olarak kullanmaya başlayacağı Sulârî’yi soyadı olarak seçmiştir. İlk tahsilini tamamlamayan Sulârî, dedelerin ve pirlerin rahlesinde eğitim görmüş, saz çalmayı da Pir Kaltuk’un teşvikiyle öğrenmiştir. 17 yaşındayken pîr elinden bâde içerek saz şâirleri kültürünün kadîm ve kutsî bir geleneği içerisinde yer alan bir bâdeli âşık olmuş ve 22 yaşındayken, babası Veli’nin “on iki evden on iki post sâhibi” er getirerek onu kardeşleriyle birlikte tâbi tuttuğu bir imtihanda bütün sorulara cevap vererek dedelik silkine dâhil edilerek, tâlip içine çıkıp yol gösterme hakkını kazanmıştır.

Dede olduktan sonra atına atlayıp yollara düşen Sulârî, köy köy, şehir şehir dolaşmış; böylece âşıklık geleneğinin ve mânevî olgunluğa erişmek amacıyla çeşitli tarîkatlerin de önemli unsuru olan bu seyr ü sefer hâli içinde memleketi gezerek mesleğini icrâ etmeye başlamıştır. 1948’de Ankara Radyosu’na mahallî sanatçı olarak kabûl edilen Sulârî, bir yıl sonra İstanbul Radyosu’nun Yurttan Sesler Korosu içerisinde konuk mahallî sanatçı olarak yer almış, bu vesîlelerle tanıştığı Muzaffer Sarısözen, Adnan Saygun gibi isimler vâsıtasıyla, o yıllarda hâlâ devâm eden derleme faaliyetlerine muhtemelen katkı da sunmuştur. Sulârî, 1955’te Konya’ya gitmiş, burada 1966 yılından îtibâren düzenlenmeye başlayan Konya Âşıklar Bayramı’nın kuruluşuna katkı sağlamak dışında katılımcıları arasında da yer alarak pek çok âşıkla dudakdeğmez, taşlama gibi atışma türleri içerisinde karşılaşmış, söyleşmiştir. 1974’te Van’a giden Âşık Sulârî, Muhabbet Çay Evi adlı âşıklar kahvesinde programlar düzenlemek hâricinde Erciş, Çatak, Gürpınar gibi ilçelerde dolaşarak buralarda deyişler söylemiştir.

Arvas’tan özetleyecek olursak, Davut Sulârî, şiirlerinde ve nefeslerinde sâdece mânevî bir muakkip değil, bir soy zinciri içerisinde kendisini, bir Kureyşanlı olarak, sulben de bağladığı ehl-i beyt muhabbetini dillendiren, Alevî – Bektâşî kâidelerini ve bu öğretinin umdelerini, mistik – tasavvufî ögelerle va’z eden bir âşık sıfatıyla, insanın varoluş seyrini ele aldığı devriyeler de söylemiş, tüm gezginliğini Ali’nin “derdi”ne bağlamıştır. “Senin derdin ile cümle cihânı / Adım adım atıp gezdim güzel dost / Mihnet-i gam ile bağrım yoğurup / Her yumruğum ile ezdim güzel dost” derken kastettiği, Hz. Ali’dir ve gerek maddî seyâhatlerinin gerek seyr-i sülûk denilen tasavvufî – mânevî seyâhatlerinin, tâlip içinde görünme mesleğinin ve irşad gayretinin temelinde bu inanç temelleri yer almaktadır. Nitekim gençliğinde intisap ettiği bu yolda, bir âşık faslı içindeyken ve başka bir gezinti durağı olarak bulunduğu Erzurum’da vefât etmiştir.

Göktürk Ömer Çakır

Kanlı Stalin rejiminin milyonlarca kurbânından biri olarak 1937’de, M. Dıykanbayeva’dan öğrendiğimize göre, Pantürkizm ve milliyetçilik suçlamasıyla gözaltına alınıp 1938’de 34 yaşında öldürülen ve benzer sebeplerle katledilen yüzden fazla Kırgız aydınıyla Çon-Taş’taki bir kerpiç fabrikasında hazırlanan toplu mezara gömülen Törökul Aytmatov’un oğlu olarak Talas vâdisindeki Şeker köyünde dünyâya gelen Cengiz Aytmatov, ilköğrenimini kendi köyünde tamamlar. Yetişmesinde ve yazarlığında ilk önemli tesiri, şifâhî kültürü anlattığı masal ve efsânelerle kendisine aktaran bilge babaannesi Ayımkan’a borçlu olan Aytmatov, on yaşında toprağı işleyerek çalışmaya başlar ve on dördüne geldiğinde köyündeki kolhozun sekreterliğine getirilir. Aynı dönem vergi memurluğu da yapan geleceğin büyük yazarı, 1946’da Kazakistan’ın Cambul şehrinde Veteriner Teknik Okulu’nda yüksek tahsîline başlamış, burayı bitirdikten sonra da, 1948’de, Kırgızistan Tarım Enstitüsü’ne devam ederek 1953’te bu okuldan veteriner olarak mezun olmuştur.

İlk eseri Pravda gazetesinde yayınlanan “Gazeteci Cyuda” ile 1952 yılında yazarlığa adım atan Aytmatov, bu vâdide devâm etmek üzere 1956 – 1958 yılları arasında Moskova’daki Gorki Edebiyat Enstitüsü’nde okur ve buradaki son yılında Novy Mir dergisinde yayınlanan “Cemile” adlı hikâyesiyle büyük ilgi görür. Louis Aragon’un dikkatini çeken ve yine onun tarafından “dünyânın en güzel aşk hikâyesi” olarak tanımlanıp “Her şeyi görmüş, geçirmiş, okumuş şu Paris’te, Werther, Berenice, Antoine ve Kleopatra, Manon Lescaut, Education Sentimentale, Dominique, hepsi birdenbire gözümden düşüverdi. Çünkü, ben Cemile’yi okudum.” sözleriyle yüceltilerek Fransızca’ya çevrilen bu hikâyede, evliliklerinin ilk aylarında kocası askere giden Cemile adlı kadın kahramânın törelere aykırı olarak Danyar’la yasak bir aşk yaşaması ve bu sebeple memleketini terk etmek zorunda kalması konu edilmiştir. Bu hikâyenin yayınlandığı sene Moskova Üniversitesi Edebiyat Fakültesi’ne giren Aytmatov, aynı yıl içinde Sovyet Yazarlar Birliği’ne seçilir ve bir süre sonra Literaturnyi Kırgızistan dergisinin ve 1967’ye kadar, “Cemile”nin ilk yayınlandığı Novy Mir’in editörlüğü ile Pravda’nın Orta Asya muhabirliğini yapmaya başlar. 1963’te, içinde “Cemile” ve “Selvi Boylum Al Yazmalım” adlı hikâyelerinin de bulunduğu dört hikâyesinden mürekkep Steplerden ve Dağlardan Hikâyeler adlı kitabıyla Lenin Edebiyat Ödülü’nü kazanan yazar, 1968’de Büyük Sovyet Edebiyat Ödülü’nü alır ve aynı yıl Kırgızistan’ın millî yazarı seçilir.

Aytmatov’un neşredilen ilk romanı, II. Dünya Savaşı yıllarında erkekleri askere alınan köylerde, geride kalan insanların savaşın giderek ağırlaşan yükü altında çektikleri sıkıntıların işlendiği Toprak Ana’dır. Elveda Gülsarı adlı romanında, can çekişen atının başında bütün bir geçmişinin muhasebesini yapan Tananbay’ın ve Gülsarı isimli atın simgesel hikâyesi etrâfında bir rejim eleştirisi yapan Aytmatov, 1970’te Beyaz Gemi romanını yayınlamış, 1976’da basılan “Sultan Murat” başlıklı hikâyesinde, çocukluk yıllarının köy kolhozunda şekillenen hâtırâlarını yansıtmıştır. Aytmatov, 1980’de yayınlanan Gün Olur Asra Bedel adlı romanında, tek bir güne sığan anlatının içinde, Gülsarı’da işlediği rejim eleştirisini daha ileri boyuta taşıyarak, Sovyet düzenini ve totalitarizmini bilhassa evrensel bir sembole dönüşecek mankurt motifiyle temelden reddetmiş, 1986’da basılan Dişi Kurdun Rüyaları adlı romanında, uyuşturucu kaçakçılarının, Kırgız çobanlarının, Akbar ve Taşçaynar adlı kurtların iç içe geçmiş öyküleriyle tabiat üzerinde insanın yarattığı yıkım ve Sovyet ideolojisinin sebep olduğu ahlâkî tefessühü, kısacası insan ve tabiatın tükenişini işleyerek genel bir yargıya göre yazarlık faaliyetini yerelden evrensel bir boyuta taşımıştır. Bütün bu sembolik rejim eleştirilerine rağmen edebî gücüyle takdîr edilmeyi sürdüren Aytmatov, 1978’de Sosyalist İşçi Kahramanı ödülünü, 1983’te ikinci defa Büyük Sovyet Edebiyat Ödülü’nü kazanmış, parlamentoda Kültür ve Ulusal Diller Komitesi Başkanlığı ve Sovyet Yazarlar Birliği’nde Sekreterlik görevlerini deruhte etmiştir.

Eserlerinde Kırgız coğrafyasının efsâne ve masallarını çarpıcı bir şekilde çağdaş hikâyelerinin içine yerleştirerek halkının çektiği ıstırapları anlatan Aytmatov, kendi edebiyâtını, “Bence benim kitaplarımın en büyük özelliği gerçekleri yazmasıdır. Hayatın kendisini ve karşılaştığım acı, tatlı her şeyi olduğu gibi kitaplarıma aktardım” sözleriyle tanımlamıştır. O, bâzen doğrudan içine girilen, bâzen sembollerle çevrelenerek hikâye edilen gerçek hayâtla râbıtalı millî bir anlatının, öz kaynakların, mit ve folklorun kullanılmasıyla evrensel temaları ve insanlık durumlarını ifâde edebilecek kuvvette nasıl inşâ edilebileceğine dâir muazzam bir edebî mirâs ortaya koymuştur. Aslında edebiyâtın amacı da, tıpkı nerede doğsak ve yaşasak da evrensel temaları işleyen yazarlara, meselâ korkuyu işleyen bir Kafka’ya; kıskançlığı, intikâm duygusunu işleyen bir Shakespeare’e; vicdân azâbına anıt diken bir Dostoyevski’ye dünyâ edebiyâtının malı olarak yakınlık duymamızı sağlayan o evrensel dile ulaşmaktır. Aytmatov, bunu, K. Nerimanoğlu’nun aktardığı şu sözlerle ifâde etmiştir: “Her yazar bir milletin çocuğudur ve o milletin hayatını anlatmak, eserlerini kendi milli gelenek ve törelerini kaynak alarak zenginleştirmek zorundadır. Benim ilk olarak yapmaya çalıştığım, kendi milletimin geleneklerini ve hayatını anlatmaktır. Fakat orada kaldığınız takdirde bir yere varamazsınız. Edebiyatın milli hayatı ve gelenekleri anlatmanın ötesinde de hedefleri vardır. Yazar, ufkunu milli olanın ötesine doğru genişletmek ve “evrensel” olana ulaştırmak için gayret göstermek durumundadır. İyi yazar “tipik insan” ortaya koyma ustalığına erişen yazardır.”

Göktürk Ömer Çakır

Klâsik Türk mûsıkîsinin en güçlü ve mütebahhir icrâcılarından; naathan, mevlidhan, gazelhan Kâni Karaca Adana’da dünyâya gelmiş ve çok küçük yaşta gözlerini kaybetmiştir. İlk hocası, aynı zamanda ilkokul öğretmeni de olan Hâfız Ali Nergis’tir. Ayrıca doğduğu muhitteki Hacı Şefika Hatun Camii’nin imamı da kendisine Kur’an tilâvetinin inceliklerini ve çeşitli makamları öğretmiş, bu dinî tedrîsâtın yanında Halkevleri’nde amatör sâzendelerin konserlerini dinleyerek geçen çocukluk evresinin, Kâni Karaca’nın üzerinde önemli etkileri olmuştur. 1950’de İstanbul’a gelen ve Adanalı tüccarların tavassutuyla Karaköy’deki Kurşunlu Mahzen Camii olarak da bilinen ve Bizans döneminden müdevver Kastellion Kalesi’nin bodrumundan devşirilmiş Yeraltı Camii’nde Hâfız Ali Efendi’yle tanışarak onun rahle-i tedrîsinden geçen Karaca’nın eğitiminde Sâdeddin Kaynak’ın da önemli bir yeri vardır. Yeni Cami’de onunla tanışma imkânı bulan ve Kaynak’ın “Bana bu ten gerekmez can gerektir” mısrâıyla başlayan şehnaz ilâhisini meşk ederek eğitimine başlamış, ayrıca Ahmed Hamdi Bey’in 119 makâmı topladığı Kâr-ı Nâtık’ı yine Kaynak’tan meşk etmek sûretiyle, gazel ve kasîde gibi hâkimiyet gerektiren doğaçlama formlarını ustaca icrâ edebilmesinin yolunu açılmıştır.

Tophane’deki Kadîrîler tekkesinde Mevlevî âyinlerini meşk eden Kâni Karaca’nın bir diğer önemli hocası da Sâdettin Heper’dir. Âyin-i şeriflerin tamamını ondan meşk etmiş ve bu eğitim sürecinde kendisini gören ve sonradan klâsik eserler konusunda kendisine yol gösterecek Mustafa Cemil’in Heper’den ricâcı olmasıyla İstanbul Radyosu’nda çalışmaya başlayarak, 50’lerin sonu 60’ların başında, o zamana dek okunmamış klâsik formları seslendirmek sûretiyle sesini bütün memlekete duyurmuştur. M. Halil Poyraz, Refik Fersan, Mustafa Cemil, Münir Nurettin Selçuk ve Alaeddin Yavaşça gibi isimlerden de istifâde eden Kâni Karaca, 1976’da kurulan Türk Mûsıkîsi Devlet Konservatuvarı’nda, M. Aka Gündüz’ün desteğiyle kudüm ve ritm dersleri vermeye başlamıştır.

Kâni Karaca’nın sesini, icrâ sanatında gösterdiği olağanüstü başarıyı “mucize” gibi mefhumlarla anlatan üstadlara göre kendisi, erişilmesi güç bir tegannî sanatçısıdır. Hem dinî hem profan mûsıkîmizin seslendirilmesinde üstün bir performans sergileyen ve ileri yaşlarında dahi gücünü kaybetmeyen bir sese sâhip olan Kâni Karaca, Alaeddin Yavaşça’ya göre, “akordu iyi yapılmış bir saz gibidir. Mûsıkîmizin perdelerini, aralıklarını ondan daha güzel, emin ve sağlıklı basabilen başka bir ses sanatçısı yoktur.” O, irticâlen melodi üretebilen büyük bir kaabiliyetin sâhibi olduğu gibi, meyân içinde meyân açan bol geçkili üslûbuyla alışılmadık nâmeler icrâ eden bu irticâli söyleyiş gücünü, üstad bir sâzendenin bile tâkip etmekte zorlanacağı, perde bulamayacağı söylenmiştir. Bir diğer enteresan özelliği de son devrin önde gelen bütün hâfızlarını taklit edebilmek olan Karaca, bu yeteneği ve lâtife olsun diye sesinin perdesini ancak hassas ölçüm âletlerinin tespit edebileceği dar bir aralıkta hiç fark ettirmeden değiştirerek kendisine refâkat eden saz heyetinin, “akordumuz bozuldu” zannıyla icrâyı bırakmasına sebep olan muazzam hançeresiyle,  gerçekten mucizevî nitelendirmesini hak eden büyük bir sanatçıydı.

Pek çok Mevlevî âyininin mühim bir sîmâı olarak konserler vermiş, Mevlânâ Kültür ve Sanat Vakfı’nın girişimiyle Amerika’da verdiği bir konser sonrasında World Music Institute tarafından “asrın en büyük sesi” olarak tavsif edilmiştir. Kâni Karaca’nın, kendisine âit besteleri de bulunmaktadır.

Göktürk Ömer Çakır

Târihçi, müzikolog, gazeteci ve siyâsetçi kimliklerinin her birinde ortaya koyduğu eser ve çalışmalarıyla temâyüz etmiş olan Yılmaz Öztuna, İstanbul Vezneciler’deki Nuri Paşa Konağı’nda, klâsik Osmanlı kültürünün ve Müslüman hayâtının hissedildiği bir muhit içerisinde doğmuştur. Beş yaşındayken taşındıkları Beyoğlu’nda da İstanbul’un ekalliyet kültürünü tanıma imkânı bulmuş; Osmanlı’dan intikâl eden emperyal irfânın son tanıklarından biri olarak yetişmesinde içinde bulunduğu bu muhitlerin tesiri büyük olmuştur. Altı yaşındayken ilkokula başlayan ve kitap merâkı da bu başlangıçla bilhassa coğrafya ve târih eserlerini okuyarak ilerleyen Öztuna, ilkokulun ikinci sınıfında özel Almanca dersleri almaya başlamış; fakat bu dersleri bırakarak ilkokulu bitirmeden rahatlıkla kitap okuyabileceği bir seviyede öğreneceği Fransızca’ya yönelmiştir. Bu yıllar, annesinin plâklarını gramofona takarak dinlemeye başlayacağı Türk mûsıkîsi konusunda ilk bediî hislerinin ve ilgisinin de doğmaya başlayacağı yıllardır.

Kendisini bildiği andan îtibâren yayın faaliyetlerinin içine giren Yılmaz Öztuna’nın ilk makâlesi, daha on üç yaşındayken İstanbul Üniversitesi tarafından neşredilen Yurt mecmuasında, Barbaros Hayreddin Paşa hakkında kaleme aldığı yazı olmuştur. İkinci makâlesi ise Emin Oktay tarafından idâre edilen Tarihten Sesler dergisinde neşredilen Sokollu Mehmed Paşa hakkındaki yazısıdır. İlk kitabı, henüz on beş yaşındayken Kenan Matbaası’nda basılan 1402 Ankara Muharebesi’dir (1946). Böylece başladığı kalem temrinlerini hayâtı boyunca bırakmayan ve 15 bini aşkın basılmış yazısı ile çoğu belli başlı temel eserlerinden çıkarılıp düzenlenerek veya genişletilerek basılmakla berâber 140 civârında kitabı bulunan Öztuna, henüz lise yıllarındayken İstanbul’un önemli kültür mahfillerinin müdâvimi olmuş; bu vesîleyle İsmâil Hâmi Dânişmend, Yahya Kemal Beyatlı, kendisinden husûsî dersler de alacağı Hüseyin Sâdeddin Arel, Nihâl Atsız gibi önemli isimleri tanıma imkânı bulmuştur. Bu şahsî eğitim vetiresi, iyi bir târihçi olmak için insana, bilhassa bu işin içindeki insanlara, nüfûz etmek inancının gereği olarak tekâmülüne pek çok katkıda bulunmuş olsa da lise eğitiminde birkaç yıllık aksamalara sebep olmuş ve ancak 1950 senesinde, yirmi yaşının içinde liseden mezun olabilmiştir.

Eylül 1950’de Paris’e giden ve 1957 Haziran – Temmuz’una kadar burada kalıp bir yandan Siyâsal Bilgiler okuyan bir yandan da kendi ifâdesiyle Paris’in kütüphâneleri, eğlence yerleri, kahve ve bulvarlarında Batı cemiyetini her yönüyle tanımaya başlayan Öztuna, buraya ilk geldiğinde taşıdığı milliyetçi hislerle daha da meşbû ve şuurlu bir milliyetçi olarak memlekete dönmüştür. Paris’te tahsilini sürdürürken, bilhassa hocası olan Fransız Akademisi üyesi André Siegfried’in târih anlayışı, meseleleri kavrayışı ve yazıcılığından etkilenen Öztuna, yurda döndükten sonra üç yıl kadar ticâretle uğraşmış, ardından 1960’da Bâbıâli’de gazeteciliğe adımını atmıştır. Bu meslekte de süratle ilerleyen, bir yıl ilmî redaktörlük yaptıktan sonra yazı işleri müdürü ve iki sene sonra genel yayın müdürü olan Öztuna, bir taraftan da anıtsal eserlerinden biri olacak on iki küçük ciltten müteşekkil Başlangıcından Zamanımıza Kadar Türkiye Tarihi’ni yazmaya başlamış, Hayat müessesesi tarafından neşredilen bu kitap 1963 – 1967 yılları arasında tamamlanarak Süleyman Demirel’in de dikkatini çekmiş ve böylece Öztuna’ya siyâset yolu açılmıştır. Aynı yıllarda Dünya gazetesinde haftalık siyâsî yazılar da kaleme alan Öztuna, 1969’da milletvekili seçilerek Ankara’ya gitmiş; fakat Hayat müessesesindeki vazifesini de sürdürmüştür. İmtiyaz sâhipliğini Şevket Rado’nun yaptığı, 1965 – 1982[1] yılları arasında neşredilen Hayat Tarih Mecmuası’nın neşriyat müdürlüğünü 1975’e kadar sürdüren Öztuna, bu etkili popüler yayın vâsıtasıyla Türkiye’de târih neşriyâtının yaygınlık kazanması ve sevdirilmesinde çok büyük bir pay sâhibi olmuştur. 1977 – 1979 yılları arasında kültür, medeniyet ve teşkilat târihlerini içeren bir genişletmeyle Büyük Türkiye Tarihi başlığını taşıyan on dört cilt hâlinde güncellenerek Ötüken Neşriyat tarafından tekrar basılan eseri, 1994’ten îtibâren Büyük Osmanlı Tarihi başlığıyla on cilt olarak neşredilmeye başlanmıştır.

Öztuna, 1966 – 1981 yılları arasında TRT’de denetleme, repertuvar ve eğitim kurullarında üye olarak bulunmuş, 1974 – 1977 yılları arasında Kültür Bakanlığı başmüşâvirliği görevini deruhte etmiştir; fakat şüphesiz onun en önemli yanı, Türk mûsıkîsine gerek devlet nezdinde gerek şahsî çabalarıyla vücuda getirdiği eserler yoluyla yaptığı katkıdır: 1949’da, hocası Hüseyin Sâdeddin Arel’in kurucusu olduğu Musıkî Mecmuası’nın 15. sayısından îtibâren Türk Musıkîsi Lûgatı adıyla yayınlamaya başladığı ve 1969’da Türk Musıkîsi Ansiklopedisi adını alarak yenilenip ilk cildi neşredilen telifinin, 1974 ve 1976’da iki kitap hâlinde ikinci cildi yayınlanmıştır. Ayrıca 1975 senesinde, bugün İstanbul Teknik Üniversitesi’ne bağlı olan Türk Musıkîsi Devlet Konservatuvarı ile Nevzat Atlığ yönetimindeki İstanbul Türk Musıkîsi Korosu’nu kurarak o yıla kadar devletin dışladığı millî müziğimize eski îtibârını kazandırarak önemli bir iş görmüştür.

Göktürk Ömer Çakır

Türk âşık edebiyâtının mühim isimlerinden, asıl adı Yaşar Yılmaz olan ve Dertli, Mâhirî gibi mahlasları kullandıktan sonra Reyhânî mahlasını, ustası olarak kabûl ettiği Bayburtlu Hicrânî’nin önerisiyle kullanmaya başlayıp aynı mahlası 1960’ta soyadı olarak alan Âşık Reyhânî, Erzurum Pasinler ilçesine bağlı Alvar köyünde dünyâya gelmiştir. Okuma yazma öğrendikten sonra Tevfik adlı hocasından aldığı ve düşünce dünyâsını şekillendirmede önemli rolü olan Kerem ile Aslı hikâyesi ve Âşık Sümmânî, Emrah gibi önemli âşıkların hayatlarına dâir kitapları okumayı başlıca uğraş hâline getirmiş; bir süre sonra, on iki on üç yaşlarındayken, D. Düzgün’den öğrendiğimize göre, Göreşken Baba Türbesi civârında uykuya dalmışken, rüyâsında, gördüğü bir ihtiyarın elinden bâde içme imkânı bulamasa da, Alvarlı Mehmet Lütfi Efendi tarafından avucuna bir boncuk bırakılmıştır. Bunu tâkip eden günlerde bâdeli âşık geleneğinin bir parçası olarak hastalık belirtileri göstermiş, Hatun adlı komşu kızına âşık olup ilk kırık dökük şiirlerini söylemeye başlamıştır. Bununla birlikte M. Turan, şâirin, bâdeli âşık olduğu yönündeki iddiaları ve anlatılanları onaylamadığını aktarmaktadır.

“Usta malı” tâbir edilen şiirlerden sonra, öz ürünü olarak anımsadığı ve “Bir siyah gözlü yar yıllarca evvel / Berrak bir pınarın başında idi. / Peri gibi saçlı, huriden güzel / Durgun yüzlü, ondört yaşında idi” dörtlüğüyle başlayan ilk şiirini 1950 yılında Aşağı Tahirhoca köyünde söylemiştir. Bir süre sonra Pasinler’deki kahvehânelerde yapılan âşık programlarının da müdâvimi olan Reyhânî, 1955 – 1956’da Ankara’da askerliğini yaptığı sırada, Behçet Kemal Çağlar’ın da bulunduğu bir topluluk önünde yapılan âşıklar yarışmasına katılıp takdîr edilir. 1967’de Erzurum Belediyesi’nde zâbıta olarak çalışmaya başlayan; fakat bir yıl sonra, âşıklık geleneğinin önemli bir parçası olarak duyduğu gezme ve sanatını gezerek icrâ etme isteğine bu memuriyetin engel olduğu düşüncesiyle görevinden ayrılarak Konya’da düzenlenen Türkiye Âşıklar Bayramı’na iştirâk eden Reyhânî, bu bayrama 1991 yılına dek ara vermeden katılan yedi şâirden birisi de olmuştur.

Hakkâri dışında bütün Türkiye’yi gezen Reyhânî, yurtdışına da çok sayıda seyahat gerçekleştirmiş, değişik kurum ve kuruluşlardan yüz elli civârında ödül kazanmıştır. Ayrıca kendisine, ABD’deki Michigan Üniversitesi’nin Orta Doğu ve Kuzey Afrika Araştırmaları Bölümü tarafından âşık tarzı şiir geleneğini sürdürmesi dolayısıyla ve aynı geleneği temsil noktasında taşıdığı önem ve değerden ötürü fahrî öğretmenlik belgesi de tevcih edilmiştir. 1976’da Erzurum’da açtığı âşıklar kahvesi ve bu mesleğin mensuplarını bir araya getirip örgütlemek için kurup 1989’a kadar başkanlığını deruhte ettiği Erzurum Halk Ozanları Kültür Derneği, şiirleri dışındaki önemli kültürel katkıları arasında yer almıştır.

Reyhânî, toplumsal meselelere de eğilen bir şâirdir. Dinî ve millî konular hâricinde, toplumsal yerginin çokça görüldüğü, Anadolu’nun türlü tasaları ile gurbet olgusu gibi meselelerle birlikte, 1960’larda başlayan Almanya’ya işçi gönderme faaliyetinin yarattığı içtimâî ve âilevî sıkıntıları şiirlerinde ilk kez dile getirenlerin başında o gelir. Mahallî kelimeleri dâhil ettiği ve sâde bir Türkçe ile yazılmış şiirlerinde geleneğin unsurlarını yaşatmaya çalışmış, bu bağlamda tapşırmayı ihmâl etmemiş, yine aynı bağlam içerisinde yarım kâfiyeye önem vermek dışında irticâlen şiir söylemek konusunda da çok başarılı sayılmış ve belki de en mümeyyiz vasfı bu olmuştur. Âşık tarzının tüm şekil ve türlerini deneyerek hecenin farklı kalıplarında örnekler veren Reyhânî, âşıklığın önemli bir unsuru olan muamma çözme ve askı indirme, yâni cevâbı kendi içinde bulunan bilmeceleri çözmek konusunda da yüksek sezgi sâhibi bir âşık olarak sivrilmiştir.

Reyhânî, aynı zamanda Âşık Gürunî, Emrah ile Selvi, Kerem ile Aslı, Âşık Garip, Varaka ile Gülşah ilh. hikâyelerini tasnif etmiş, Yarım Aşk adlı bir senaryoyu ve Susuz Yolcu adlı bir oyunu kaleme almıştır. Hikâyelerini kahvehânelerde anlattığı gibi, gelişen teknolojinin yardımıyla plâk ve kasetlere okuyarak gelecek nesillere intikâl etmelerini de sağlamıştır.

Göktürk Ömer Çakır

Kuantum kimyâsı ve kuramsal kimyâ konularındaki çalışmalarıyla milletlararası şöhrete sâhip Oktay Sinanoğlu, içinden önemli isimler çıkan bir âilenin ferdi olarak, babası Nüzhet Haşim Sinanoğlu’nun başkonsolosluk yaptığı, İtalya’nın Bari şehrinde doğdu. Babası, Millî Edebiyata Doğru adlı 1918 yılında neşredilmiş telifi dışında, Dante ve Petrarca gibi İtalyan edebiyâtının önde gelen isimleri hakkında monografiler yazmış, İtalyan Edebiyâtıyla ilgili bir antoloji vücûda getirmiş, ayrıca muhtasar bir mitoloji ile çeşitli tiyatro oyunları da kaleme alan önemli bir entelektüeldi. Diğer yandan kardeşi merhume Esin Afşar da cumhuriyet devri Türk müziğinin mühim bir temsilcisi, çeşitli film ve temsillerde rol almış değerli bir sanatçıydı.

Oktay Sinanoğlu ortaöğrenimini Ankara’da TED Yenişehir Lisesi’nde 1953 yılında tamamladıktan sonra kimya mühendisliği tahsil etmek üzere burslu olarak Amerika’ya gitmiş ve 1956’da California Üniversitesi’nin Kimya Mühendisliği Bölümü’nü birincilikle bitirerek, aynı dereceyi bir yıl sonra Massachusetts Teknoloji Enstitüsü’nde tamamladığı yüksek lisansında da tekrarlamıştır. 1959’da California Üniversitesi’nde kuramsal kimyâ doktorasını tamamlayan Sinanoğlu, 1959 – 1960 yıllarında Amerikan Atom Enerjisi Merkezi’nde çeşitli çalışmalar yaptıktan bir yıl sonra bir yandan Harvard bir yandan Yale Üniversitesi’nde kuantum kimyâsı ve kuantum fiziği üzerine o zamana kadarki araştırmalarından elde ettiği yeni sonuçlara dayalı dersler verdi. 1962’de 27 yaşında profesör oldu ve Batı üniversitelerinde bu unvânı son üç yüz yıl içinde en genç yaşta elde eden bir bilim insanı olarak akademik târihe geçti. 1962’de, Türkiye’de Kuramsal Kimya Bölümü’nün kuruluşundaki öncülüğü dolayısıyla ODTÜ tarafından kendisi için ihdâs edilmiş olan Danışman Profesör unvânıyla taltif edilen Sinanoğlu, 1964’te Yale Üniversitesi’nde Moleküler Biyoloji Kürsüsü’ne atandı. 1973’te kendisine Almanya’nın en prestijli bilim ödüllerinden olan Alexander von Humbold bilim ödülü tevcih edildi ve 1975’te, çıkarılan bir özel kânunla sâdece ona mahsus olmak üzere Türkiye Cumhuriyeti Profesörü unvânını alarak devlet adına ilmî ve diplomatik temaslarda bulunmak üzere Japonya’ya gitti.

Hayâtı boyunca pek çok ödül ve ilmî kurumlarda üyelik kazanan Oktay Sinanoğlu, iki defa Nobel ödülüne aday gösterilmiştir. Bununla birlikte Türk kamuoyunun kendisine ilgisi, hayâtını bir nehir söyleşi hâlinde kaleme alan E. Çaykara’nın, 2001 yılında ilk baskısı yapılan Türk Aynştaynı adlı kitabıyla yükselen Sinanoğlu, bu târihten sonra, aslında 70’li yıllardan îtibâren çeşitli yazı, söyleşi ve eğitim konulu toplantılarda dile getirdiği Türkçe konusundaki hassâsiyet ve mücâdelesi ile Batı’nın ve bâhusus Amerika’nın, gerek İslâm dünyâsı gerek Türkiye üzerindeki emperyal siyâsî ve kültürel faaliyetlerine dönük uyandırıcı değerlendirmelerini, çok sayıda baskısı yapılacak popüler nitelikli yayınlarıyla ön plâna çıkarmıştır. 2002 yılında yayınlanan Büyük Uyanış, Hedef Türkiye ve Bye Bye Türkçe adlı kitaplarında bu konuları muhtelif başlıklar altında anlatan Sinanoğlu, Türkçe’nin eğitim ve bilim dili olarak yükselmesi konusundaki fikirlerini ve günlük hayâtımıza egemen olan İngilizce’nin yarattığı tahrîbâtı sâdece televizyon, konferans ve kitap yayınlarıyla geniş kitlelere ulaştırmakla kalmamış, bütün bu popüler yayınlara hız vermeden önce, 2000 yılında neşredilmiş olan Açıklamalı Fizik Kimya Matematik Ana Terimleri Sözlüğü ile kendi ihtisas sâhasını oluşturan bu ilimlerin yabancı terminolojik lûgat varlığına, sözcük türetme konusundaki kaabiliyetine ve matematiksel yapısına güvendiği ana dilinde karşılıklar önermiştir.

Bu dil meselesini hayâtının en önemli uğraşı olarak ortaya koyan Sinanoğlu’na göre, Türk insanı büyük bir propaganda yalanıyla aldatılmış, dil öğrenmek için yabancı dilde eğitim görmek gerektiğine inandırılmıştır. Oysa kendi dilinde düşünme becerisini geliştiremeyen bir insanın yabancı dille bunu yapmasına imkân yoktur. Bu şekilde, ne kendi dilinde ne yabancı dilde mâhir olabilen, kavrama ve düşünme yeteneği iğdiş edilmiş nesiller yaratılmıştır. Ona göre, yabancı dil ve yabancı dil öğrenimi, “gençliğin Türklük şuuru ve benliği içinde teknikte ilerlemesine yardımcı” olacak bir vesile kabûl edilmeli, kendi dilimizin ve kültürümüzün yerine ikâme edilmemelidir. Bu gidişe dur demek için orta ve yükseköğrenim kurumlarında yabancı dille eğitime son verilmeli, yabancı dil ayriyeten öğretilerek eğitim bütünüyle millîleştirilmelidir. Konuşmalara yabancı kelimeler katmanın övünülecek değil, ayıplanacak bir davranış olduğunu ve bunu yapanların kibarca uyarılması gerektiğini söyleyerek mücâdeleyi kamu alanından ferdî sahaya kadar yayan ve daha başka önerileriyle bu çabalara hayâtî önem atfedip Türklük anlayışının temeline Türkçe’yi koyan; Türk’ü, her şeyden evvel “Türk’üm diyen ve Türkçe konuşan insan” olarak tanımlayan Sinanoğlu’na göre, “Türk Dünyası’nın bekâsını isteyen, Türk dilini seven herkes, diğer siyasi, ülküsel görüşleri ne olursa olsun, dilimizin, eğitimimizin kurtarılmasını en önemli, birinci milli dava olarak görmeli, önce bu davayı hep birlikte halletmek için birleşmelidirler.”

Göktürk Ömer Çakır

Rüyada avret almak, yani kadın almak, zengin olmaya; onu öptüğünü görmek, murada ermeye delâlet eder.

Yine rüyada güzel bir hanımı görmek, hayra ve rahatlığa işarettir. Bu rüya aynı zamanda gelecek iyi bir seneye delâlet eder.

Rüyada avret yeri görmek, zenginliğe, çok evlât sahibi olmaya, uzun ömre, murada nailiyete işarettir. Kadının avret yerini görmek, gam ve gussadan halâs olmağa; bekâr için evliliğe delâlet eder.

Rüyada elbisesinin açılıp edep yerinin görülmesi, hayasızlığa işarettir. Rüyada avret yerinin açık olduğunu ve bundan da utanmadığını, kendisine hiç bakan kimse bulunmadığını görmek, içinde yüzdüğü sıkıntı ve meşakkatten ve hastalıktan kurtulmaya delâlet eder. Eğer borçlu ise, Allahu Teâlâ ona, borcunu ödemeyi kolaylaştırır ve kendisine bir çıkış kapısı açar. Korku içinde ise, selâmet bulur.

Bir kimsenin rüyada, eti yenen bir hayvan için kapan kurduğunu görmesi, helâl olan bir mal ile tâbir olunur ve onun eline helâl mal geçer.

Rüyada yanar halde avize görmek veya avize yakmak, hayra alâmettir. Avizenin kendi kendine söndüğünü görmek, ecelin yaklaştığının işaretidir.

Avize satın aldığını görmek, yeni bir işe atılmaya ve o işten temin edeceği menfaate delâlet eder.

Rüyada av avladığını görmek, ganimete ve mala delâlet eder. Yine rüyasında geyik, dağ keçisi, tavşan ve yabanî merkep gören kişi, hiç ummadığı yerden mal ve ganimete erişir.

Bir kadının rüyada av avladığını görmesi, babasın ın veya koçanının malını korumaya işarettir. Hizmetçinin av avlanması, efendisinin malından yiyeceği şeye işarettir. Küçük çocuğun böyle bir rüya görmesi, ilim ve sanat öğrenmesi, babasının mirasına konması ve menfaate kavuşması ile tâbir olunur.

Bazan da rüyada av avlanmak, gaflete ve işinde dikkatsiz olmağa işarettir. Av köpekleriyle av avladığını görmek, emniyete ermeye şöhrete kavuşmaya delâlet eder.

Rüyada avcı görmek, kadınlara meyleden ve onları elde etmek için her türlü hile ve desisede bulunacak adama delâlet eder. Umumiyetle avcı, hile ve desise yapan kimse ile tâbir olunur.

Rüyada arslan veya diğer yırtıcı hayvanları avladığ ını görmek, diğer sultanlara hile yapan büyük bir sultan ile tâbir olunur. Kuş ve serçeleri avlamak, halkın ileri gelenlerine hile yapan tüccara delâlet eder. Rüyada balık avlamak, kadınlara karşı fenalık ve hile düşünen kötü insanlara işarettir.

Bir kimsenin rüyada av köpekleri ile ava çıktığını görmesi, bütün insanlar hakkında hayır ve onun yapacağı güzel bir iş ile tâbir dlunur.

Denizde taze ve tatlı balık avladığını görmek, helal rızka, meşru yolda çalışmaya ve hayra delâlet eder.

Rüyada at tersi görmek, şerefli bir kişiden gelecek mala delâlet eder. Kişinin rüyada at tersi süpürdüğünü görmesi, şerefli ve kıymetli bir zattan mala ve nimete erişeceğine işarettir. At tersi üzerine oturduğunu görmek, akrabadan gelecek miras ile tâbir olunur.

Bir kimsenin rüyada attar olduğunu görmesi, halkın medh ü sena edecekleri bir işe gireceğine delâlet eder. Attar ile dost olduğunu görmek, güzel ahlâk, cömertlik ve salâh ile nimetlenmeye işarettir.

Bazı kere de attar görmek; ilim, hidayet, hikmet ve güzel bir şekilde anılmaya delâlet eder. Ve aynı zamanda sevinç ve huzurun da işaretidir.

Rüyada mancınıkla bir şey attığını görmek, zulüm ve hileye işarettir. Bazan da bu rüya âlimlere iftira etmeye delâlet eder.

Yine rüyada mancınıkla bir şey attığını görmek, o yerde fitne zuhuruna işarettir. Attığı okun hedefine isabet ettiğini görmek, muradının incisini elde etmeye işarettir.

Yine rüyada av avlanmak maksadıyla taş attığını görmek, kazanç ve ganimete nail olacağının işaretidir. Bir kimse rüyada kendisine ok atıldığını ve kanın ın akt ığını görmüş olsa, büyük bir şahsiyetten nimete ve menfaate erişeceğine delâlet eder.

Üzerinde yeni ve beyaz bir elbise olduğunu ve bir dağın tepesine doğru ok attığını görmek, ehil insanlar için saltanatla tâbir olunur.

Rüyada atmaca kuşu görmek, cahil, zalim biri ile karşılaşmaya delâlet Yine atmaca kuşu, zalim, cahil bir idareci ile de tâbir olunur.

Bir kimsenin rüyada atlastan bezlere mâlik olduğunu görmesi; dindar, takva sahibi ve hak ehli olduğuna işarettir. Bu rüya bazı kere de şerefli ve güzel bir kadınla evlenmeğe delâlet eder.

Rüyada durulmuş bir atlas kumaş satın aldığını görmek, güzel hizmetçilere işarettir. Bekâr bir kimsenin atlas elbisesi giydi ğini görmesi, temiz bir kadınla evleneceğine işarettir. Fakih ve âlim kimselerin atlas elbise görmeleri, dünyayı talep etmekle tâbir olunur ve onlar hakkında noksanlıktır.

Rüyada atkı görmek, iyi bir kimseden yardım göreceğinize ve himaye edileceğinize delâlet eder.

Rüyada gerek korku ve gerekse çabuk hareket ederek bir yerden diğer bir yere atladığını görmek, can sıkıcı ve müşkül bir söze delâlet eder. Yüksek yerden aşağı atladığını görmek, iyi halden kötü hale meyletmeye; aşağıdan yukarıya sıçra-mak da, insanın çabucak yüksek dereceye ulaşacağına işarettir. Yükseklerden aşağıya düşüvermek, kıymetinin hemen düşmesine delâlet eder.

Bir kimsenin rüyada kendisini avcı olarak görmesi ve bir hayvanı vurması, iş hayatında başarılı olacağına delâlet eder.

Rüyada ateşe taptığını görmek, sultana ve memlekete ihanet edenlere yardım ile tâbir edilir. Taptığı ateş çok şiddetli ise haram mala delâlet eder. Kızgın ateş zalim hükümdara da işarettir.

Rüyada ateşin kor haline geldiğini görmek, maksadın ve matlubun hâsıl olacağına ve acele ele geçecek rızka delâlet eder.

Rüyada ateş böceği görmek, kısa bir zaman içinde çok sevince ve sıhhatin düzeleceğine işarettir. Bazı kere de bu rüya, sevincin kısa süreceğine delâlet eder.

Bir kimsenin rüyada ateş görmesi, acele olan rızka ve hazırlanmış maksada işarettir. Rüyada ateşten menfaatlandığını görmek, bol rızıkla mükâfatlandırılmaya delâlet eder. Bazı kere de ateş, ilim taleb etmeye ve ilmi arzulamaya delâlet eder.

Rüyada elinde alevli bir ateşin yandığını görmek, devlet tarafından veya yüksek makam sahibi biri eliyle gelecek rızık ve mala işarettir.

Rüyada bir cemaatin aralarına k ıvılcım döküldüğünü görmek, o kişiler için düşmanlık ve kavga husulüne delâlet eder.

Ateşle bir şey pişirdiğini görmek, güzel ve faydalı sohbetlerde bulunmaya ve iyi havadislere işarettir. Karanlıkta birine yol göstermek için ateş yaktığını görmek, ilim ve irfanca ilerlemeye ve fazilete delâlet eder.

Rüyada kış mevsiminde ateşte ısındığını görmek, zenginliğe; ateşe çekilmek de zindana iş arettir. Ve yine ateşte mahvolduğunu görmek, haram mala; ateşe girip hiçbir şey olmadan çıktığını görmek, feyiz ve Allahu Teâlâ tarafından mağfirete delâlet eder.