Aslen Kafkasya kökenli bir Türk olan Yüzbaşı Ömer Şevki Bey’in oğlu olarak, babasının görevi dolayısıyla bulunduğu Gönen’de dünyaya gelen Ömer Seyfeddin, ilköğrenimini bitirmeden buradan ayrılıp babasıyla Ayancık’a gitmiş, bir süre sonra da annesiyle İstanbul’a gelerek Aksaray’da bir özel okula verilmişti. Bir yıl sonra da (1893) oradan alınıp Eyüpsultan’daki Askerî Baytar Rüşdiyesi’ne yerleştirilen ve burayı 1896’da bitiren Ömer Seyfeddin, Edirne Askerî İdâdîsi’ne giderek buradan da 1900 yılında mezun olup İstanbul’a dönmüş ve Mekteb-i Harbiye-i Şâhâne’ye girmiştir. Aynı târihlerde ilk edebî uyanışı da başlamış ve ilk şiirleri Mecmuâ-i Edebiye’de yayınlanmıştır. N. H. Polat’a göre Bu mecrâda neşredilen ilk şiiri, “Çırpınırken bu ruh-ı mâ’sûmum / Ufk-ı üryân-ı infisâlinde / Bana bir ses, figân-ı nâlende / Ohh… Söyler ki şimdi mecruhum” mısrâlarıyla başlayan “Terâne-i Giryân”dır. Ayrıca, Harbiye’nin ikinci sınıfında iken yazdığı ilk hikâyesi “İhtiyarın Tenezzühü” de ilk şiirlerinden iki yıl sonra (1902) Sabah gazetesinde yayınlanmıştır.

1903 yazında Makedonya’da ortaya çıkan isyan hareketleri dolayısıyla henüz okulu bitirmeden son sınıftayken mezun edilerek Selanik ve Pirlepe’de görev yapan Ömer Seyfeddin,  isyânın bastırılmasından sonra bağlı bulunduğu taburla Kuşadası’na dönmüştür. 1906’da İzmir’de yeni açılan jandarma er okuluna din öğretmeni olarak nakledilen Seyfeddin, bu esnâda İzmir’in edebiyat çevresi içinde üzerinde Ziya Gökalp kadar tesiri olacak Baha Tevfik ve dilde Türkçülük çalışmalarının ilk mümessili olan Necip Türkçü gibi isimlerle tanışma imkânı bulmuş, 1909 başlarında tekrar Makedonya’ya gönderilmiş ve Serez mutasarrıflığı içerisindeki Yakorit köyünde bir sınır karakolunda görevlendirilmiştir. Otuzbir Mart hâdisesi üzerine Hareket ordusu ile İstanbul’a gelen büyük öykücümüz tekrar Selanik’e dönünce İttihat Terakki çevreleriyle ilişki kurarak, Hüsn ve Şiir dergisinin Genç Kalemler adıyla yeniden örgütlenmesinde yer alıp, Nisan 1911’de Genç Kalemler dergisinde “Yeni Lisan” hareketini başlatarak edebiyat târihimizde kendisine çok önemli bir mevki kazandıracak millî edebiyat cereyânının öncü isimlerinden olmuştur. T. Alangu’ya göre bunlardan sonra, kendisindeki cevheri gören ve sistemleştireceği fikirlerinin neşri için aradığı yazarı onda bulan Ziya Gökalp’ın teşvikiyle, onun düşünceleri ışığında mesâisini dil dâvâsına hasretmek üzere, tazmînâtını İttihat ve Terakki’nin ödemesiyle askerlik mesleğinden ayrılmıştır.

Balkan Savaşı’nın patlak vermesiyle yeniden askere alınarak Sırp ve Yunanlılar’a karşı savaşan Ömer Seyfeddin, 1913 Ocak’ında Kanlıtepe’de Yunanlılar’a esir düşmüş ve on ay boyunca Atina’daki Naflion kasabasındaki esir kampında yaşamıştır. Esâretten İstanbul’a döndükten sonra ikinci defa askerlikten istifâ etmiş, Dârülmuallimîn’de kıraat, Kabataş Sultânîsi’nde edebiyat öğretmenliği yapmaya başlamış, 1915 yılında ise üç yıl sürecek evliliğini Besim Edhem Bey’in kızıyla gerçekleştirmiştir.

Başına buyruk olduğu kadar mücâdeleci ve azimkâr bir yaradılışta olduğunu bildiğimiz Ömer Seyfeddin’in bu karakter husûsiyetini, bir arkadaşıyla arasındaki çekişme çok güzel yansıtmaktadır: Ömer Seyfeddin, Edirne Askerî İdâdîsi’nde Mustafa Rize adlı “iriyarı, sivri fesli, yumurta ökçeli, bileği veşimli, gerdanı gümüş muskalı” arkadaşından dayak yiyince ona “Aşk olsun Mustafa Rize […] Nasıl olsa seni adamakıllı, faizile döveceğim cancağızım” diye söz vermiş ve çok seneler sonra İstanbul’da Mekteb-i Harbiye-i Şâhâne’de Mustafa Rize’yi ve o sırada yanında bulunan iki arkadaşını iyice haşat etmiştir. Fakat bunu yapmak için senelerce tâlim etmiş, gördüğü her kabadayı kılıklıyı kavgaya dâvet etmiş ve böylece gâyesine ulaşmış. Bu kavga dolayısıyla hapse atılmış, divân-ı harbe alınma tehlikesi de varken Makedonya karışınca “sınıf-ı müstâcele” içinde mezun edilmiştir.

Ömer Seyfeddin’in hayattayken kitap düzeninde çıkan eserlerinin sayısı sekizdir. Bunlar; Yeni Hayat Kitapları başlığıyla basılan, kozmopolitliği ve millî kimlik yoksunluğunu eleştirdiği Vatan! Yalnız Vatan (1911); Tarih Ezelî Bir Tekerrürdür (1910) adlı hikâye; Türk Yurdu Kitabhânesi’nden çıkan,  Gökalp’ın ateşlediği Turancılık ülküsünü “Dünyada artık esir Türk olmayacak. Turan’daki yabancı Rus ve Çin memurları kovulacak. İlk devrede alacağımız Kafkasya ile on dört milyon Türkçe konuşan Türk ve Müslüman ahaliye sahip olan Osmanlı devletinin millî kuvveti hemen bir misli daha büyüyecek. Osmanlı hükümeti yirmi beş milyon Türkçe konuşan Türklerin müessesesi olacak ve bir gün -bu mukaddes gün o kadar yakın ki- Orta Asya, Türkistan ve Cenubî Sibirya, Pamir de bizim siyasî hudutlarımız içine girince Garp Türklerinin hükümeti artık Osmanlılıktan tamamıyla çıkıp hakikî ve büyük bir Türk ve Müslüman hükümeti, bir Turan Devleti olacaktır”  diyerek ele aldığı Yarınki Turan Devleti (1914); adından da anlaşılabileceği gibi günlük siyâsî meselelere değinen Millî Tecrübelerden Çıkarılmış Amelî Siyâset (1914); yine aynı Kitabhâne’den Herkes İçin İçtimâîyat: Ticaret ve Nasib (1914); Turan Masalları (1916), Eshâb-ı Kehfimiz (1918), Harem (1918) ve İttihat ve Terakki’nin kapanmasından sonra hem parti içindeki hem parti muârızı çeşitli cemiyet tiplerini tıpkı Moliere’in Tartuffe’u gibi hicvetmek amacıyla yazdığı Efruz Bey (1919)’dir.

Ömer Seyfeddin’in ilk hikâyelerinden ölümüne kadar geçen yaklaşık yirmi yıl zarfında çok çeşitli mecrâlarda pek çok hikâyesi, makâle ve çevirisi neşredilmiştir. Velûd bir yazar olan bu kabına sığmaz Türk’ün bu bağlamda külliyâtını toplamak üzere değerli çalışmalar yapılmış olmakla birlikte hâlâ eksikler olduğu ifâde edilmektedir. Onun, şiirleri ve fikrî yazılarından ziyâde nesiller üzerinde öykücülüğüyle etkili olduğunu söylemek yanlış olmaz. Türk edebiyâtı derslerinin kanonu içerisinde her zaman yer alan, çizgi film ve çizgi romanlara kendi yapıtlarının gölgesinde ilham veren Ömer Seyfeddin’ten esinlenen en modern çalışmalar Seyfettin Efendi’nin Olağanüstü Maceraları, Seyfettin Efendi ve Esrarengiz Hikâyeleri başlıkları altında onun serâzat ve başına buyruk karakteriyle çehresini olduğu gibi alan bir gizli teşkilat mensubunun özgün ve bağımsız portresidir.

Öykülerinde bilhassa Balkan Savaşları’nda milletimizin çektiği ıstırapları dile getirmiş, millî kini diri tutmak amacıyla Balkan milletlerinin irtikâb ettiği şenaatleri, meselâ Beyaz Lâle gibi öykülerinde, en rahatsız edici örneklerle kaleme almıştır. “Primo Türk Çocuğu” hikâyesinde, Trablusgarp’ın İtalyanlarca işgâl edildiği günlerde millî şuuru uyanarak Türklüğünü bulan ve İtalyan annesiyle İtalya’ya dönmek yerine babasıyla Selânik’te kalıp Oğuz adını alan Primo isimli Türk çocuğunun şahsında asla kaybolmayacak milliyet duygusunun gücünü anlatan Ömer Seyfeddin, en çok bu tarz hikâyeleriyle nesiller tarafından ezberlenmiştir. Enver Paşa’nın yazar ve sanatçıları milletin mefâhirini yükseltecek eserler vermek için teşvik etmesinden sonra, kendi ifâdesiyle bir sanatçı olarak, “hâl içinde mefkûresini olanca heyecanıyla duyamayınca romantik maziye döner(ek). Orada ezelî efsanelerini yaşayan binlerce tayf” arasından birilerini seçip onlara “tarihin hayâlinde renkler, şekiller” vermiştir: Tehlikeli bir elçilik görevini üstlenerek Şah İsmâil karşısında müdânaasız bir tavır sergileyen Muhsin Çelebi’yi anlattığı “Pembe İncili Kaftan”, konusunu Peçevî târihinden alan ve Grijgal Palankası’nın düşmanca kuşatılması esnâsında sergilenen olağanüstü ve metafizik kahramanlığı işlediği “Başını Vermeyen Şehit”, Eflâk Prensliğini küçük bir grupla ele geçiren Osmanlı elçisinin hikâye edildiği Topuz, uzun yıllar düşman elinde esir kalmasına rağmen her türlü işkenceye direnen kahraman levent Kara Memiş’in öykülendiği “Forsa”, tek başına onlarca, yüzlerce kişiye karşı koyabilen Tosun Bey’in anlatıldığı Ferman gibi örnek karakterlerden oluşan ve Eski Kahramanlar başlığı altında yazdığı hikâyelerde cesâret, askerî zekâ, güç, mertlik, gurur, vatan sevgisi, îman gücü, sadâkat ve tevâzu gibi erdemleri yüceltmiş; Yeni Kahramanlar başlığı altındaki hikâyelerinde ise yaşadığı çağın aktüel olayları içerisinden figürler seçmiştir: Kaç Yerinden adlı hikâyesinde pek çok cephede savaşmış, yaralanmasına rağmen mücâhededen vazgeçmemiş yeni bir millî kahraman olan Ferhat Ali bahis konusudur. Eski kahramanlara hasret yazar, kendisini temsil eden karakter üzerinden yeni kahramanlar nesline dâir ilk umudunu Ferhat Ali’nin hikâyesinde duyar. “Bir Çocuk: Aleko”da, köyleri yakılınca kendisini bir Rum papaza Aleko adıyla tanıtıp güvenini kazanan ve papazın verdiği Türkler aleyhinde yazılmış bir mektubu İngilizler’e ulaştırmakla görevlendirilen Ali’nin, mektubu Türk karargâhına götürmesi; bundan mâada, onu Rum sanan İngiliz kumandanının Türk karargâhına yerleştirmesi için verdiği bombayı İngiliz mevzilerindeki durumdan habersiz askerleri havaya uçurmak için değil bu plânın sâhiplerini cezalandırmak üzere İngiliz karargâhında kendisiyle birlikte havaya uçurması üzerinden mertlik, Türklük ve vatan sevgisi anlatılır. “Müjde” adlı hikâyesinde, Harbiye Nezâreti’nin yeni ilhamlarla eserlerinde konu edinmeleri amacıyla Çanakkale cephesine edebiyatçıları taşıması esnâsında başlarından geçen bir olayı anlatmıştır. Çanakkale Savaşları içinde bölgeye yapılan bu gezi esnâsında gökyüzünde beliren, Kur’an kaynaklı, “pek yakın bir fetih” anlamındaki  “fethün karîb” hattının belirmesini anlatan Ömer Seyfeddin, bu ilâhî müjdeye inanmasına rağmen T. Alangu, bununla, yaklaştığını sezdiği yenilgi karşısında yazarın saklayamadığı umutsuzluğun açığa çıktığını ve Yeni Kahramanlar dizisinde diğer dizideki gibi başarılı epik bir dil yakalayamadığını ifâde etmiştir.

Ömer Seyfeddin’in öyküleri bugünkü nesiller üzerinde de millî şuur, vatan ve târih sevgisi, kahramanlık, fedakârlık gibi erdemlerin uyandırılmasında şüphesiz en güçlü edebî kaynakların başında gelmektedir. Bu sebeple, genç yaşında hayâta gözlerini yuman millî öykücümüzün eserleri, aradan geçen yüz yıl içinde olduğu gibi, bundan sonra geçecek yüzyıllara da kendi kısa ömrünün çok daha fevkinde bir hayatiyetle ulaşacaktır.

Ömer Çakır

Asıl adı Ahmed Âgâh olan büyük şâir, kendi ifâdesiyle, “Yıldırım Bâyezid Han diyârı” ve “binbir türbeyle müştehir” “müslüman şehir” Üsküp’te dünyaya gelmiştir. Büyükbabası, bugün Sırbistan sınırları içinde yer alan Niş şehrinden 1877’de Bursa’ya, oradan da İstanbul’a göç etmiş; fakat orada da kalamayarak Selanik’te yerleşmiş Nişli Yunus Refet Bey’dir. Şâirin babası İbrâhim Nâci Bey, bu Selanik’te yerleşmiş âilenin çocuğu olarak Üsküp’e gelmiş ve burada meşhur şâir Leskofçalı Gâlib Bey’in kardeşi, Leskofçalı İsmail Paşazâde Dilâver Bey’in kızı Nâkiye Hanım’la evlenmiş, bu evlilikten Ahmed Âgâh, yâni geleceğin Yahya Kemal’i dünyaya gelmiştir. 1377’de Niş’i fetheden Yahşi Bey’in mâiyetindeki beylerden biri olan Şehsüvar Bey’e kadar soyunu çıkaran şâir, bu sebeple, 1934’te çıkan soyadı kânunundan sonra “Şehsüvar”ın Türkçesi olan Beyatlı’yı, soyadı olarak almıştır. İlk defa 1902’de İstanbul’a gelen ve burada Mâlûmat dergisinde, 1902 Temmuz’unda ismine, Nâmık Kemâl’den ilhamla Kemal’i ekleyerek “Üsküplü Âgâh Kemal” adıyla görünen şâir, muhtemelen Paris’e gideceği 1903 yılından sonra Âgâh Kemal’le birlikte Yahya Kemal adını da kullanmaya başlamış olmalıdır. Â. Kahraman, ondan, bütün belirsizliğine rağmen, hayâtının Paris döneminden başlamak üzere Yahya Kemal olarak bahsetmeyi uygun görmüştür. Bununla birlikte bir yazıda imza olarak bu adın kullanılması çok sonraya, 1914’e rastlar: Peyam’da yayınlanan “Bir Fikir” başlıklı yazısı, bu imzânın ilk kullanıldığı yazı olur.

 Eğitimine Üsküp ve Selânik idâdîlerinde devam eden; fakat bâzı âilevî meseleler dolayısıyla burada okuyamayacağı anlaşılan Yahya Kemal, 1902’de İstanbul’a gönderilmiş; fakat yıl ortası olduğu için Galatasaray Sultânîsi’ne de Robert Kolej’e de kayıt yaptıramadı ve bu boşluk içinde 1903’te Memphis gemisiyle Paris’e firâr ederek oradaki Jön Türk muhitine girdi. Burada siyasal bilgiler okudu, önemli edebî ve politik sîmâları tanıdı. Ayrıca diğer Avrupa şehirlerini de gezmeyi ihmâl etmedi: 1906 yazında Londra’ya gidip bir İngiliz âilesinin yanında iki buçuk ay pansiyoner olarak kaldı. Aynı yıl Belçika’nın çeşitli şehirlerini ziyâret eden Yahya Kemal, 1910’da İsviçre’ye, 1911’de “Gittim o son diyara ki serhaddidir yerin” şeklinde târif ettiği, Fransa’nın okyanusa uzanan geniş yarımadası Bretonya’ya olmak üzere iki seyahat daha gerçekleştirdi. 1912’de İstanbul’a döndüğünde, elinde bir diploması yoktur; fakat zengin bir kültürel birikim ve “Kâlbimde solmamıştır o şi’rin çiçekleri” mısrâıyla bitirdiği “Eski Paris” adlı şiirinde beliren, o günlere duyduğu özlem hislerine sâhiptir.

İstanbul’da Dârüşşafaka Mektebi, Heybeliada’daki Bahriye Mektebi gibi çeşitli okullarda medeniyet târihi ve edebiyat dersleri veren Yahya Kemal, 1915 Ekim’inde Ziya Gökalp’ın teklifiyle Dârülfünûn’da Medeniyet Târihi ve Garp Edebiyatı Müderrisi olmuştur.

 Balkan Savaşları ve Harb-i Umûmî’nin elimizden aldığı eski toprakları özlemle anan ve bu gâilelerden önce göçüp gidenlere, bu kayıp toprakları hep vatan olarak hatırladıkları için “1918” başlıklı şiirinde imrenen şâir, Millî Mücâdele yıllarında, Anadolu hareketini İleri, Tevhid-i Efkâr gibi mevkûteler ve bilhassa Dergâh ve Hâkimiyet-i Millîye’de çıkan yazılarıyla desteklemiş ve bu dâvâya hasrettiği yazılar, ölümünden sonra Nihad Sâmi Banarlı tarafından hazırlanan külliyâtı içinde, Eğil Dağlar (1966) adlı kitapta toplanmıştır. Onun, Anadolu’daki mücâdeleyi, Alfred de Vigny’nin “Kurdun Ölümü” şiirinden – sanki onun bizi, bizim mâcerâmızı anlattığı düşüncesiyle – esinlenerek, âilesini korumak için ölümün kucağına tereddütsüz atılan erkek kurda benzettiği Türk ordusunu, birer yavru kurt olarak remizlendirdiği İnönü ve Dumlupınar çocukları ve onları koruyan dişi kurdun temsil ettiği Anadolu’yu, İleri gazetesinin 4 Mayıs 1921 târihli nüshasında çıkan “Kurdun Dişisi ve Yavruları” adlı yazısında çetin bir hayat kavgası çerçevesinde yüceltmesi, millî mücadelenin en etkileyici nesirlerinden biri olarak aynı kitapta yer almıştır.

 Â. Kahraman’dan öğrendiğimize göre; 29 Temmuz 1923’te, Anadolu ve Rumeli Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti Reisi Gâzi Mustafa Kemal Paşa tarafından kendisine gönderilen bir telgrafla, Urfa mebusu olarak Türkiye Büyük Millet Meclisi âzâlığına seçildiğinin Dârülfünûn adresine resmen bildirilmesinden evvel Ankara’ya gelen Yahya Kemal, Ankara Türk Ocağı’nda bir dizi konferans vermiş ve 1924 senesi Nisan’ında da bu millî cemiyetin hars heyetine, Ziya Gökalp, Rıza Nur, Hamdullah Suphi, Ahmed Ağaoğlu, Mehmed Emin, Yusuf Akçura, Fuad Köprülü, Hâlide Edip gibi isimlerle berâber seçilmiştir.

Yeni Türkiye’nin Avrupalı muhasımlarına kendisini kabûl ettireceği kurucu bir belge olan Lozan görüşmelerinin ilk evresinde, haberleşme ve basın işlerini deruhte etmek için müşâvir olarak bulunan, 1926 başlarında da Sırp – Hırvat ve Sloven Krallığı ile Ekim 1925’te Ankara’da imzalanan Dostluk Anlaşması’nın tamamlayıcı ikinci ayağı için Belgrat’a giden Yahya Kemal, Millî Mücâdele’ye çok ciddî destek vermiş olmasına rağmen, Mustafa Kemal Paşa’nın sonraki yıllarda girişeceği inkılâplara karşı hep mesâfeli olmuştur. Hatta köktenci inkılâpların yapılacağına ve bunların en esaslılarının din konusunda olacağına dâir ilk fikirler kafalardan sâdır olmaya başladığında Paşa’yı, “inkılâpları yaparken Türk milletinin Müslüman olduğunu gözden ırak tutmamak” konusunda cesâretle uyardığını B. Ayvazoğlu’nun aktarımından öğreniyoruz. Şüphesiz bu bakış açısı, Yahya Kemal’in, sonraki yıllarda kariyerini elçilik görevleriyle memleket dışında devam ettirmesinde etkili olacaktır. 1926 – 1932 yılları arasında Varşova, Madrid, bu sonuncuyla aynı zamanda Lizbon elçiliklerinde bulunan Yahya Kemal, 1932 Nisan’ında Ankara’ya çağrılır; fakat bu zaman zarfı içerisinde Atatürk’ün sofrasında hakkında iyi şeyler anlatılmadığına dâir dedikodulardan kaynaklı korkuları sebebiyle Türkiye’ye dönmeden bir hastalığını bahane ederek Paris’e geçer ve istifâ etmiş sayılır. Yahya Kemal’in, inkılâplar konusundaki çekinceleri ve Madrid’e giderken harf inkılâbı ile ilgili kaygılarını Atatürk’e dillendirmiş olması, kendi nezdinde bâzı kaygılara sebep olmuş gibi görünüyor; fakat yurda döndükten sonra Yozgat milletvekili olarak ikinci defa Meclis’e girmesi bu kaygıları biraz büyütmüş olabileceğini düşündürüyor. Bununla birlikte şâirin Atatürk’ün ölümünden sonra da yeni Türk rejimiyle başının derde girdiği zamanlar hiç olmamış değildir. Meselâ, “Ezân-ı Muhammedî” şiirinin lâikliğe aykırı bulunması sebebiyle 1942 Aralık’ında fazla sürmeyecek bir yurt dışına çıkış yasağı konulup kendisine pasaport verilmemiştir.

Yahya Kemal’in, Türk Müslümanlığı ve muhafazakârlığının en önde gelen figürlerinden birisi ve belki de birincisi olarak cumhuriyet devrinde temâyüz etmesi, Peyami Safa tarafından “gayretkeşlerin himmetiyle baştanbaşa inkâr edilen bir târih(in), ecdâdın ruhlarıyla berâber ayağa kalkmak için” onu seçmiş olmasına bağlanır. 1910 – 1914/15 yılları arasında Nev-Yunânîlik adını verdiği bir Hellenist edebiyat yaratmak ve Avrupalılar’ın zamanında yaptıkları gibi neo-klâsik bir cereyan doğurarak Şark felsefesini bırakıp Yunan düşünce ve esatirine dönerek, tıpkı Yunan sanatı gibi sâde ve tumturaksız bir “beyaz lisan” oluşturmak isteyen, bu vâdide de bâzı şiirler yazan Yahya Kemal, bilhassa milliyetçi çevrelerde çok eleştirilmesine ve Ömer Seyfeddin’in “Boykotaj Düşmanı” hikâyesinde onu Yunanlılığa hizmet eden bir adam olarak göstermesine sebep olan bu fikirlerden, savaş yılları içinde caymış ve B. Ayvazoğlu’nun tâbiriyle, “uzun sessizlik döneminin ardından okuyucularının karşısına şarkı ve gazelleriyle bir Osmanlı olarak” çıkmıştır. Bundan böyle onda, şehir olarak bilhassa İstanbul’u merkeze alan bir Osmanlı – Türk medeniyeti tasavvuru şekillenecek; Tanpınar’ın ifâdesiyle, Osmanlıcılık, İslâmcılık, Turancılık, Garpçılık gibi ayrılıkları, bir hendesî uzlaşma noktası olarak “millet” kavramında birleştirerek, târih anlayışını, hocası olan Camille Julien’in “Fransa toprağı bin yılda Fransız milletini yarattı” sözünün etkisinde, Anadolu’nun Müslüman – Türk coğrafyası olarak on asırlık sergüzeştine odaklanacağı bir millî coğrafyaya sığdıracaktır. Bu coğrafyanın dışında önemsediği millî töz, sâdece Ahmed Yesevî olarak görünmektedir. Fuad Köprülü’yü, onu araştırmaya yönlendirmesi de “milliyetimizin asıl kaynağını” onda sezen sanatçı ferâset ve rikkatinden kaynaklanmaktadır. Banarlı’nın ifâdesiyle, “Yahya Kemal’e göre, Türklük, dünya coğrafyası üzerinde birçok vatanlar kurmuş fakat onun fethettiği ve vatan edindiği toprakların en azîzi, bizim 1071 Malazgird Zaferi’nden bu yana, Türk kanıyle İslâm îmânının birleşmesinden doğan kudretle aldığımız, alırken de her köşesini ecdad kanıyla değerlendirdiğimiz Anadolu ve Balkanlar Türkiyesi olmuştur. Milliyetimiz, bu son vatanın taşını toprağını Türkleştirerek, onu 900 yıl içinde tam bir Türk vatanı haline koymuştur.” Şâire göre, Ziya Gökalp’a da söylediği gibi, bundan öncesi “kable’t-târihtir” ve ilgisini çekmemektedir. Gerek Ziya Gökalp’ın, ona, Osmanlı kültürüne medyûniyetini kastederek “gözün mâzîdedir âtî değilsin” demesi, gerek Falih Rıfkı’nın onun “cumhuriyetçi ve Türkçü değil, Osmanlı emperyalizminin destancısı” olduğunu söylemesi, her ân târihsel bir ekskürsiyonla sığındığı geçmişin nostaljisinde kaybolan değerleri muhafaza etme gayretini anlayamamaktan kaynaklanıyordu. Bu bağlamda, günümüzde, Saadet-i Ebediye okuyan hacı amca resmine sığdırılarak vülgarize edilen muhafazakârlığın, gerçek ve entelektüel temsilcisi olarak da Yahya Kemal sivrilmektedir. Onun muhafazakârlığında, özellikle Osmanlı Türk’ünün din anlayışı ve bu anlayışı estetik değerler oluşturmak için kullanırken gösterdiği beceri ve yarattığı medeniyet esastır. Yahya Kemal geleneğe değer verir. 1921 Şubatı’nda İleri’de yayınlanan “Hilafete Yakın Bir Gün” yazısında, Revan Köşkü’nde gezerken kulağına derinden gelen Kur’an sesinin “Dörtyüz seneden beri geceli gündüzlü bilâfâsıla” yükseldiğini öğrenmek, onu heyecanlandırır. Hatta bunda, o sırada işgâl altında olan İstanbul’dan asla çıkarılamayacak olmamızın kaynağını bulur. 1922 Mart’ında Tevhid-i Efkâr’a yazdığı “Ezan ve Kur’an” başlıklı yazıda, yine en eski İstanbul geleneklerine ve bu kesintisiz Kur’an kıraatine döner: “Gezintilerimde bir hakikat keşfettim. Bu devletin iki manevi temeli vardır: Fatih’in Ayasofya minaresinden okuttuğu ezan ki hala okunuyor! Selim’in Hırka-i saadet önünde okuttuğu Kur’an ki hala okunuyor!” Bundan hemen sonraki cümlesi, genel muhafazakâr eğilimleri ve gelenekçiliği dışında, inkılâplara neden mesâfeli durduğunu açıklamaktadır: “Eskişehir’in, Afyonkarahisar’ın, Kars’ın genç askerleri; siz bu kadar güzel iki şey için döğüştünüz!”

 Yahya Kemal’de Müslümanlık, Türklüğün olmazsa olmaz şartı, Tanpınar’ın deyişiyle, “halkımızın saf ruhunun hem yapıcısı hem de en sahih aynasıdır.” B. Ayvazoğlu’na göre, o, “ilmihal Müslümanlığıyla hemen hiç ilgilenmeyen,  İslâm’ı Sinan’ın Süleymaniye’sinde, Yesârî’nin hattında, Itrî’nin tekbirinde arayan”, Türk’e has bir Müslümanlık anlayışının savunucusu ve tâkipçisiydi. Bu sebeple onun, Tanpınar’dan bu yana, tıpkı “Tâlihin beni içinde yarattığı cemiyetten ayrılmak istemediğim ve dedelerimiz öyle itikat ve ibadet ettiği için Katoliğim” diyen Ernest Renan bir kültür Müslümanı olduğunu ve deistliğini iddia edenler de olmuştur; hatta biz bu benzerliğe -bir noktaya kadar- millî katolisizmin savunucusu; fakat inançsız muhafazakâr Charles Maurras’ı da ilâve edebiliriz; fakat bu konuda Orhan Okay’ın onu, “İslâm akâidi açısından eksiği olsa da inanan bir insan olarak gören” anlayışı daha doğrudur. Çünkü, yine Ayvazoğlu’nun Okay’dan aktardığı gibi, başka türlü, “o kadar yazıyı, şiiri izah etmek mümkün olmaz.”

 Yahya Kemal, son memuriyetini 1948’de, yeni kurulan Pakistan’ın ilk büyükelçisi olarak buradaki sekiz aylık göreviyle tamamlamıştır. Ömrü boyunca kendisinden izinsiz bâzı girişimler sayılmazsa hiçbir kitabı yayınlanmayan Yahya Kemal’in şiirleri ve nesirleri, ölümünden sonra, Yahya Kemal Enstitüsü’nün girişimiyle bir külliyat hâlinde neşredilmiştir. 1961’de, daha yalın bir dille ve yeni tarzda yazdığı şiirler, Kendi Gök Kubbemiz adıyla basılmış, eski tarz şiirleri, 1962’de Eski Şiirin Rüzgârıyle adı altında toplanmıştır. 1963’te yayınlanan Rubailer ve Hayyam Rubailerini Türkçe Söyleyiş, kendisine âit kırk bir rubâi ile Hayyam’dan tercüme edilmiş elli dört rubaiden oluşmaktadır. Medeniyet şehrimiz İstanbul hakkındaki yazılarının toplandığı Aziz İstanbul (1964) ile Kurtuluş Savaşı yazılarının bir araya getirildiği Eğil Dağlar (1966) dışında, külliyâtında, kültür ve devlet hayatımızın çeşitli önemli sîmâları hakkındaki kanaatlerini içeren Siyasi ve Edebi Portreler (1968) ile hâtıralarının, târih ve edebiyat yazılarının derlendiği kitapları bulunmaktadır.

Göktürk Ömer

İsmail Gaspıralı’nın, “1882 yılında Kazan’ın en belli başlı ailelerinden biri olan Akçuralardan Zühre Hanım’la” evliliğinden sekiz çocuk çocuk dünyâya gelmiş, bunlardan birisi de Şefika Gaspıralı omuştur. İsmail Gaspıralı, Yusuf Akçura’nın ifâdesiyle  “fevkalade yaratılmış” bir insandır. Böyle fevkalade bir babanın kızı olan Şefika, onun, kendi ve kardeşleri üzerindeki kuvvetli tesirini, “Babamın ağzından çıkan her sözü âyet gibi adderdik”⁷ diyerek, ifâde etmiştir. Beş – altı yaşlarındayken, babasının ilk kitap hediyesi, Puşkin’in ‘Çar-Sultan’a Dair Masal’ olmuş, ayrıca aynı yaşlarda, babası İsmail Bey’den Robinson Crusoe hikâyelerini dinlemiştir. Annesiyle de kuvvetli bir bağı olan Şefika Gaspıralı’ya, henüz on bir yaşında iken anne diyarına gittiği yaklaşık üç aylık bir ayrılık döneminde, Zühre Hanımın gönderdiği – Şefika Hanımın evrâkı içinde korunan –  mektup sayısı –hafta başına bir taneden fazla düşmek üzere – on dokuzdur. Mektupların hepsi, “iki gözümün nuru canım balam Şefika, gözlerinden öpüp çok selam idem”⁸ cümlesiyle başlayıp, Kırım ve İdil-Ural Türkçesi karışımı sımsıcak sevgi ve özlem cümleleriyle devam ettikten sonra, “menim kızım cancığım… ciğerköşem… gözlerinden öpüp, seni sağınup… sizni seven anayın Zöhreg” cümlesiyle sona eriyordu.

Gaspıralı İsmail Bey, hedeflediği program doğrultusunda en önemli yardımcısı olarak gördü kızı Şefika Gaspıralı’yı. O, babasının “Tercüman”ıyla büyüdü, yetişti. 1906 – 1912 yılları arasında, dünyânın ilk kadınlara özel dergisi haftalık Âlem-i Nisvân’ın yönetimini üstlendi. Buradaki ilk yazısı da Kırım Tatar masalları ve folklorüne dâirdi. Kadın hürriyeti, erkek-kadın eşitliği,  kadının her alanda eğitim ve çalışma hakkı gibi temel konularda tohumlar eken Şefika Gaspıralı, ayrıca Kırım Meclisi’nde ilk kadın milletvekili oldu. Dünya’da ilk kadın kurultayını toplayan da odur ve kadın hakları savunuculuğunun temelini, Türk dünyasında, Kırım Tatar Türkleri’nin bu çalışkan kadını atmıştır. Ayrıca, Hablemitoğlu’nun kendisiyle ilgili değerli eserine göre; “Kadınların boşanma haklarının olması gerektiğini dört maddede açıklayan, Müftüye öneren yine Şefika Gaspıralı önderliğinde Âlem-i Nisvan dergisi olmuştur”. ¹² Onun, kadın meselesi hakkındaki temel düşüncelerini de bu dergide yayınlanan “Feminizm Nedir?” başlıklı yazısında buluyoruz:  “…Kadın, erkeğin tâbii addedilmiş ve âile ile cem’iyet içinde pek adi bir mevkide bulundurulmuştur. Zavallı kadın, erkeğin saadetine bir alet olmuş, nâreşid ve nâmuktedir bir sa’y makinesi hâline konulmuş; bununla beraber kendisine ne hürriyet ve ne de erkeği mesud eden hukuk-ı sâireden hiçbir şey almamıştır. Asırlarca devam eden bu esâret-i nisâiyenin hiçbir elîm hiçbir akis teşîr hâsıl etmediği zan olunmasın! Vâkıa kadın buna doğrudan doğruya itiraz etmedi; çünkü bir sûret-i kat’î ve meş’ûmede merbut olduğu bu boyunduruktan kolaylıkla kurtulamamak düşüncesi buna mâni oluyordu….” Âlem-i Nisvan’ın amacı; bilgilendirme, aydınlatma, teşvik, yönlendirme ve örgütlemedir. Âlem-i Nisvan’ın diğer nüshalarında, kadınların eğitim sorunundan, çarşaf sorunundan ve o dönemdeki birçok sorundan bahsedildiğini de görmekteyiz. Tatar – Türk kadınlarının, Süyümbike’den, Yekaterinburg’ta 1739’da yakılan Kisenbige Baysarova’ya ve 1937’de Ufa’da kurşuna dizilen Mâhise Bubi’ye kadar uzanan târihinde, şüphesiz mücadelesiyle mûtena bir yere sâhip olan isimler içerisinde, Şefika Gaspıralı da bulunmaktadır.

Beyaz Ruslar’ın Kırım’ı işgâl etmesinin ardından, o sırada Azerbaycan Başbakanı olan kocası Nasib Yusufbeyli’nin ısrârıyla iki çocuğunu alıp buraya geçen Şefika Gaspıralı, 27 Nisan 1920’de Kızıl Ordu’nun Azerbaycan’ı işgâli ve Yusufbeyli’nin bu esnâda şehit olması üzerine yeniden sıkıntılı bir duruma düştü. Komünistlerin gadrine uğrayıp milliyetçilik suçlamasıyla öldürülmek işten bile değilken, Mustafa Kemal Paşa’nın Azerbaycan’a yolladığı Memduh Şevket (Esendal)’in, Şefika Gaspıralı’yla karşılaşarak durumunu öğrenmesi kurtuluşunu sağladı: Memduh Şevket, Şefika Hanım ile iki çocuğuna birer sahte Osmanlı hüviyeti varakası ve pasaport tanzim edip, Kars’a teslim edilecek cephâne yüklü bir katara bindirir ve bu yolla İstanbul’a ulaşmalarını sağlar. İstanbul’da, biri Dârülfünûn, diğeri Tıbbiye talebesi iki erkek kardeşiyle yaşamaya başlayan Şefika Hanım, önce bir hastânede iş bulur, ardından bir süre dikiş dikerek geçimini sağlar ve daktilo dersleri alır. Aynı günlerde, Dârüleytam’da müdirelik yapar; fakat buranın kapatılmasıyla yine işsiz kalır. Yusuf Akçura ve Adnan Adıvar nezdindeki girişimleri sâyesinde Kızılay’da kırk lira aylıkla çalışmaya başlayan Şefika Hanım, rahatsızlığı sebebiyle buradan da ayrılmaya mecbur olur. Dâmâdı ve kızının evine yerleşen Şefika Hanım’ı, 1930’da, Kırım Kadınlar Birliği’nin başında görüyoruz. Hayatının son elli dört yılını Türkiye’de geçiren Şefika Gaspıralı’nın mezarı, Zincirlikuyu Kabristanı’ndadır.

Özge Aydın

İstanbul’da doğan Refik Hâlid, ilk tahsilinden sonra Mekteb-i Sultânî’ye girmiş; fakat eğitimini yarım bırakarak Ertaylan’ın tâbiriyle “tabiat mektebinin kucağına atılmıştır.” Mâliye Nezâreti’nde memûriyete başlayan ve bu esnâda imtihanları verip Hukuk Mektebi’ne giren Hâlid, burayı da bitirmemiş; fakat yine Ertaylan’ın tâbiriyle kendisini hem memûriyet hem talebelik kuyûdâtından sıyırarak Anadolu seyahatine çıkmış ve “en büyük, en kuvvetli, en canlı ve en tabiî mektebi Anadolu olmuştur (…) Bütün feyz-i tahrîrini, kudret-i edebîsini gezip dolaştığı o yeşil Bursa’nın nazarnüvâz güzelliklerinden, Ankara’nın, İzmir’in, Tire ve Manisa’nın dağlarından, bağlarından toplamış, bir nesîce-i sanat yapmıştır.”

Edebiyât-ı Cedîde’nin nâşiri Servet-i Fünûn dergisinde çalışan ve bu mecrâda oluşup Fecr-i Âtî adıyla târihe geçen, içinde Fuad Köprülü, Yakup Kadri, Ahmed Hâşim, Müfid Râtip, Celâl Sâhir gibi isimlerin yer aldığı kısa süreli edebî topluluğa dâhil olmuş, ardından çeşitli gazetelerde Kirpi mahlasıyla siyâsî hiciv yazıları yazmış ve bu yazıları daha sonra Kirpinin Dedikleri başlığıyla kitaplaştırmıştır. Bu yazılar sebebiyle kendisinden rahatsız olan İttihat ve Terakki tarafından, Mahmud Şevket Paşa’nın katlin hâdisesinde ithâm edilerek Sinop, Çorum, Ankara ve Bilecik’te 1918’e kadar sürgün hayâtı yaşamıştır. Bu menfâ hayatının da edebiyâtına katkıları çok olmuş ve Memleket Hikâyeleri adlı kitabında bir araya getireceği Anadolu’nun ilk defa sağlam bir hikâye örgüsü içinde edebiyatımıza aksetmesini sağlayan hikâyeler vücut bulmuştur.

Ziya Gökalp’ın tavassutuyla sürgünü sona erip İstanbul’a gelen ve hatta Gökalp’ın çıkarttığı Türkçü Yeni Mecmua’da yazılar yazan Refik Hâlid, Harb-i Umûmî’nin sona ermesinden sonra Sabah gazetesinde siyâsî yazılar yazmaya başlamış, Hürriyet ve Îtilâf Fırkası’nın idâre heyetine girdiği bu dönemde ayrıca Posta ve Telgraf Müdür-i Umûmîliği’ne tâyin edilmiştir. Bu memûriyeti sırasında Anadolu’da cereyân eden Millî Mücâdele’ye karşı tavır alan, ayrıca bütün postanelere Kuvâ-yı Millîye mensuplarının haberleşme imkânlarını ortadan kaldırıp telgraflarının kabûl edilmemesi yolunda emirler gönderen Refik Hâlid’in tâlihi, Anadolu hareketinin yükselen tâlihiyle ters orantılı olmuştur. Hem bahsi geçen icraatı hem Anadolu hareketinin aleyhinde yazdığı yazılar dolayısıyla, İstanbul hükûmeti düşüp memleket idâresi Ankara’nın eline intikâl edince Suriye’ye geçmek durumunda kalmış, bugün Lübnan’da yer alan, Beyrut yakınlarındaki Cünye sayfiyesine yerleşip buradaki Türkçe gazetelere yazılar yazarak geçimini sağlamaya başlamıştır.

1924’te Ankara hükûmeti tarafından îlân edilen Yüzellilikler listesine alınıp 1927’de bu listedeki isimlerle birlikte vatandaşlıktan çıkarılan Refik Hâlid, sürgün yıllarında Ankara’nın yürüttüğü inkılâpları takdîr eden yazıları ve Hatay’ın anayurda ilhâkı için bölgedeki Türkleri teşvik etmesi sebebiyle kendisine karşı oluşan hava yumuşamış, özel olarak affı gündeme gelmiş; Haziran 1938’de bütün Yüzellilikler’in üzerinden yurda giriş yasağı kaldırılınca hemen memlekete dönmüştür. Refik Hâlid Beyrut ve Halep’te geçen bu sürgün yıllarının semeresini 1940 yılında Gurbet Hikâyeleri adlı kitabında toplamıştır.

 Ayrıca Suriye’de bulunduğu sıralarda bugün yanlış bir şekilde Osman Gâzi’nin dedesi olarak bilinen, (I.) Kılıçarslan’ın boğularak ölmesi hâdisesiyle onun babası Kutalmışoğlu Süleymanşâh’ın isminin, eski kayıtlarda ve halk tasavvurunda, Kayıların serencâmıyla karışması sonucu hikâyesi oluşan Süleymanşâh’ın, o sıralar Caber Kalesi’nin dibinde bulunan mezarından ve onun bakımsız hâlinden 1931’de yayınladığı Bir İçim Su kitabındaki “Türk Mezarı” başlıklı yazıyla ilk defa bahsederek Süleymanşâh’ı dirilip Fırat’tan su içerken hayâl eden de Refik Hâlid’dir: “Öyle tahayyül ettim ki, Elcezire’nin yanık toprakla kuru ot kokan ve ceylân sürülerinin ayak sesleri işitilen durgun yaz gecelerinde, bazen Süleyman Şah sandukasından usulcacık çıkar, Fırat kenarına iner ve kendisini boğan fakat neslini kuran nehirle hasbıhâl eder. Ona belki de der ki: – Bana yol vermedin, fakat kabilem senden daha büyük sular üzerinden aştı, Tuna’yı atladı, Nil’den geçti. Onun Akdeniz’e hükmettiği ve Karadeniz’i kucakladığı devirler bile oldu… Bütün o haşmetli günler artık tarihtir, biraz serap, biraz hayaldir. Bunlarla övünmüyorum, avunuyorum ve sana hiç küskün değilim; bilâkis minnettarım, zira ey sevgili Murat Çayı, sen bugün benim küçülmüş fakat kuvvetleşmiş vatanımdan fışkıran ve bana neslinin selâmlarını, hürmetlerini getiren bir mübârek vasıtasın. Bırak, ırkımın hasretine susamış yanık bağrıma suların serinlik ve teselli versin! Ve Süleyman Şah’ın heybetli gölgesini, ay ışığı altında Fırat’a eğilip bir avuç su alarak iştiyakla içerken görüyorum.”

Refik Hâlid’in, Türkçe’nin en güzel örneklerinden sayılan pek çok romanı vardır. İstanbul’un İçyüzü (1920), Yezid’in Kızı (1937), Sürgün (1941), Nilgün (1950 – 1952), 2000 Yılın Sevgisi (1954),  Kadınlar Tekkesi (1956) adlı romanları en bilinen eserlerindendir.

Göktürk Ömer

1977’de İstanbul’da doğmuştur. Üniversitede Anadolu Üniversitesi’nde iktisat eğitimi aldı. Dinler tarihi ve astronomi konularında altı kitap ve birçok makalesi bulunmaktadır. İngilizceden Türkçeye ve Türkçeden İngilizceye olmak üzere dört çeviri kitabı yayınlanmıştır. Türkçe, İngilizce ve Arapça bilmektedir. Yerli ve yabancı birçok medya kuruluşunda editör, metin yazarı, yapımcı ve sunucu olarak görev almıştır. Hazırladığı ve yapımına katkıda bulunduğu belgeseller ve televizyon programları Discovery Channel, National Geographic, Al Jazeera, Tvnet, Cine5, Es Tv, Tv5, TRT gibi birçok Televizyon kanalında izleyiciye ulaştı.

“Uzay Zaman Show” isimli tek kişilik sahne gösterisiyle, Türkiye’de bilim kurguyu ilk kez tiyatro sahnesine taşıdı. Yardımcıoğlu aynı zamanda bir yamaç paraşütü pilotu ve müzisyendir. Blues/Rock müzik alanında vokalist ve gitarist olarak eserleri bulunmaktadır. Tv yapımcılığına ve yazarlığa devam etmektedir. Youtube kanalından ekonomi, siyaset, komplo teorileri başta olmak üzere yayınlar yapmaktadır.

Kitapları:

– Kutsal Klon
– Sıfır Noktası
– Evrenin Resimli Tarihi
– Nuh’un Küresi
– Köleler ve Efendiler
– Kök

Çeviri Kitapları:

– Sonuncu Dünya Düzeni (Ultimate World Order)
– İsa Yazmaları (Jesus Papers)
– Nefes Almayı Bilmek (Breath Into Being)
– Masters and Slaves (Köleler ve Efendiler)

Bağımlılık hareketi 1970’li yılarda ortaya çıkmıştır. Temel olarak, uluslararası bağımlılık modelleri, gelişmekte olan ülkeleri hem yerel hem de uluslararası, kurumsal, politik ve ekonomik katılıklar tarafından kuşatılmış olarak görmekte ve zengin ülkelerle bir bağımlılık ve baskınlık ilişkisine yakalanmıştır. Neo-sömürge bağımlılık modeli, yanlış paradigma modeli ve ikili kalkınma tezi bu genel yaklaşım içinde yer alan üç ana düşünce akışıdır.

Büşra Karakuzu

Yapısal değişimin en iyi bilinen modeli, büyük ölçüde, savaş sonrası dönemde birçok gelişmekte olan ülke için gelişme kalıplarını inceleyen geç ekonomist Hollis B. Chenery ve meslektaşlarının ampirik çalışmalarına dayanan modeldir. Hem kesitli hem de zaman serisi olarak kişi başına düşen gelir düzeyindeki farklı düzeylerdeki ülkelerin ampirik çalışmaları, kalkınma sürecinin çeşitli karakteristik özelliklerinin tanımlanmasına yol açmıştır. Bunların arasında tarımdan sanayi üretimine geçiş, istikrarlı fiziksel ve beşeri sermaye birikimi, tüketici taleplerinde gıda ve temel ihtiyaçlara önem vermekten farklı olarak mamul mal ve hizmetlere yönelik arzulara, şehirlerin ve şehir sanayilerinin, insanlar çiftliklerden ve küçük kasabalardan göç ettikçe büyümesi ve çocuklar ekonomik değerlerini ve ebeveynlerini yitirdiklerinde aile büyüklüğü ve genel nüfus artışındaki düşüşün geleneksel olarak etiketlenmiş çocuk kalitesini (eğitim) miktar olarak değiştirmesine yer verilmiştir.

Büşra Karakuzu

Nobel ödüllü iktisatçı Lewis’in iki sektörlü modeli: aşırı nüfuslu kırsal kesim ve yüksek verimli, modern, kentsel sanayi sektöründen oluşmaktadır. Kırsal kesimde sınırsız emek arzı olduğu varsayılmaktadır. Bu sınırsız emek arzı, marjinal verimliliği sıfır veya negatif olan kırsal işgücünün bir kısmını ifade etmektedir.

Lewis’in yaklaşımına göre aşırı nüfuslu kesimde işgücü fazlası nedeniyle gizli işsizlik vardır ve sanayi sektöründe tam istihdam bulunmaktadır. İktisadi faaliyetler tarımdan sanayiye kaymıştır. Diğer bir deyişle, kalkınma sırasında kırsal kesimin başlıca kaynağı olan işgücü, kente gitmekte ve sanayi büyümektedir. Giderek büyüyen sanayi kesiminde ortaya çıkan iş gücü talebi, tarım kesiminden gelen iş gücüyle karşılanabilmektedir.

Büşra Karakuzu

Yapısal değişim teorisi, azgelişmiş ekonomilerin iç ekonomik yapılarını geleneksel geçimlik tarıma olan yoğun bir vurgudan daha modern, daha kentli ve daha endüstriyel olarak çeşitli imalat ve hizmet ekonomisine dönüştürme mekanizmasına odaklanmaktadır.

Yapısal değişim yaklaşımının iyi bilinen iki temsili örneği W. Arthur Lewis’in “iki sektörlü sınırsız emek” teorik modeli ve Hollis B. Chenery ve ortak yazarlarının ampirik analizidir.

Büşra Karakuzu

Herhangi bir gelişme için gerekli olan temel kalkınma stratejilerinden biri, ekonomik büyümeyi hızlandıracak yeterli yatırımın yaratılması için yerli ve yabancı tasarrufların seferberliğiydi. Daha fazla yatırımın daha fazla büyümeye yol açtığı ekonomik mekanizma Harrod-Domar büyüme modeli olarak tanımlanmaktadır ve bugün AK modeli olarak adlandırılır, çünkü sermaye stoku K’nın sabit bir terim olan A ile çarpımı tarafından verilen çıktıya sahip doğrusal bir üretim fonksiyonuna dayanmaktadır. Harrod-Domar büyüme modeline göre, ekonomiler büyümek için tasarruf ve yatırım yapmalıdır. Çünkü ne kadar tasarruf ve yatırım yaparlarsa o kadar hızlı büyümektedir.

Büşra Karakuzu

Kalkınmanın aşamalı büyüme modeli, bir ülkenin kalkınmayı başarmada sıralı aşamalardan geçtiği, Amerikan iktisat tarihçisi Walt W. Rostow tarafından savunulan bir ekonomik kalkınma teorisidir. Rostow’un teorisine göre bir ülke kalkınma aşamasında birçok doğrusal aşamadan geçmektedir. Bu aşamalar şu şekildedir:

• Geleneksel Toplum Aşaması: Ekonomik sistem durağandır ve geleneksel ekili biçimlerde tarıma hakimdir. Bir saatlik çalışma ile verimlilik, aşağıdaki büyüme aşamalarına göre daha düşüktür. Toplum hiyerarşik bir yapıyı karakterize eder ve bu nedenle sosyal hareketliliğin yanı sıra düşey dikeydir. Newton döneminde, Rostow’un “Geleneksel Toplum” un tarihsel bir örneği kurulabilir.

• Kalkışa Hazırlık Aşaması: Bu aşamada yatırım oranları yükselmekte ve dinamik bir gelişme başlamaktadır. Bu tür bir ekonomik gelişme, sanayi devriminin bir sonucudur. Tarımın gelişimini de içeren bu dönüşümün bir sonucu olarak, birincil sektörün işgücü fazlalık haline gelmiştir. “Kalkışa Hazırlık” için ön koşul, bir asırdır süren endüstriyel devrimdir.

• Kalkış Aşaması: Bu aşama dinamik ekonomik büyüme ile özdeşleşmiştir. Bu ekonomik büyümenin temel özelliği, dışsal girdiler gerektirmeyen, kendi kendine sürdürülebilir bir büyümedir. İngiltere’deki tekstil endüstrisi gibi, birkaç öncü endüstri de kalkınmayı destekleyebilir. Genel olarak “Kalkış”, iki ila üç yıl sürer; İngiltere’de 17. yüzyılın ortalarında veya 17. yüzyılın sonlarında Almanya’da gerçekleşmiştir.

• Olgunluk Aşaması: Yüzde 40 ila 60 oranında sürekli yatırımlarla karakterize Ekonomik ve teknik ilerleme bu aşamada hakimdir. Neo-teknik endüstrileri gibi yeni endüstriler ortaya çıkmaktadır(örneğin; elektrik endüstrisi, kimya endüstrisi veya makine mühendisliği). Bu dönüşümün bir sonucu olarak sosyal ve ekonomik refah, özellikle ikincisi artmaktadır. Genellikle “Olgunluk Aşaması”, “Kalkış ”’tan yaklaşık 60 yıl sonra başlamıştır.. Avrupa’da bu 1900’lerde olmuştur.

• Kitlesel Tüketim Aşaması: Bu, Rostow’un beş aşamalı gelişim modelindeki son adımdır. Burada, toplumun çoğu kısmı refah içinde yaşamakta ve bu toplumda yaşayan insanlara hem bolluk hem de çok sayıda seçenek sunulmaktadır. Ona göre Batı ya da ‘Kuzey’ bugün bu kategoriye girmektedir.

Büşra Karakuzu

Büyüme modelinin doğrusal aşamaları, II. Dünya Savaşı’ndan sonra Avrupa’nın ekonomisini canlandırmak için kullanılan Marshall Planı’ndan ağır bir şekilde ilham alan ekonomik bir modeldir. Ekonomik büyümenin ancak sanayileşme ile sağlanabileceğini varsayar. Büyüme, yerel kurumlar ve sosyal tutumlarla, özellikle de bu unsurlar tasarruf oranını ve yatırımları etkiliyorsa sınırlandırılabilir. Dolayısıyla ekonomik büyümeyi engelleyen kısıtlamalar, bu model tarafından topluma dahil olduğu düşünülmektedir.

Büşra Karakuzu

Ekonomik kalkınma, ekonomik büyümeyi sağlayan ve yaşam kalitesini iyileştiren önemli bir bileşendir. Kalkınma kavramı sadece ekonominin büyümesi, gelirdeki artış ile özdeşleştirmek doğru bir yaklaşım değildir. Büyüme ve gelirin artması, Amartya Sen’in yaklaşımında ifade ettiği gibi özgürlükleri geliştirme aracı olarak önem taşımaktadır. Bu bölümde, kalkınmanın gelişimi ile ilgili tarihsel süreçlerin anlaşılması için kalkınma modelleri ve ortaya çıkışlarını ele almaktayız.

Klasik II. Dünya Savaşı sonrası ekonomik kalkınma literatürüne dört ana ve bazen de rekabet eden düşünce dizileri hakim olmuştur: büyüme aşamasının doğrusal aşamaları modeli, yapısal değişim teorileri ve kalıpları, uluslararası bağımlılık devrimi ve  neoklasik, karşı devrim. Son yıllarda, tüm bu klasik teorileri kullanan eklektik bir yaklaşım ortaya çıkmıştır.

Büşra Karakuzu

İnsani Gelişme Endeksi (HDI) Eğitim, sağlık ve kişi başına ayarlanmış reel gelir ölçütlerini birleştirmeye dayanan ulusal sosyoekonomik gelişimi ölçen bir endekstir. İnsani Gelişme Endeksi (HDI), insan seçimlerinin genişletilmesinin, gelişim sonuçlarını değerlendirmek için nihai kriter olması gerektiğini vurgulamak için oluşturulmuştur. Ekonomik büyüme bu sürecin bir aracıdır, ancak kendi içinde bir son değildir. HDI, ulusal politika tercihlerini sorgulamak için de kullanılabilir, kişi başına aynı Gayri Safi Milli Gelire (HDI) sahip iki ülkenin nasıl farklı insani gelişme sonuçları verebileceğini sorarak kullanılabilir.

Yeni HDI, her bir ülkeyi üç amaç veya nihai gelişim ürününe dayanarak 0 (en düşük insani gelişme)’dan 1 (en yüksek insani gelişme) ölçeğine göre sıralamaktadır. Bu sıralamayı yaparken doğumdaki yaşam beklentisi ile ölçülen uzun ve sağlıklı bir yaşam; yetişkinler tarafından elde edilen ortalama okul eğitimi ile okul çağındaki çocuklar için beklenen okul yıllarının bir kombinasyonu ile ölçülen bilgi; ve her bir ülkenin para biriminin farklı satın alma gücü paritesi için yaşam maliyetini yansıtacak ve azalan marjinal gelir faydası varsayımı için ayarlanan kişi başına gayri safi yurtiçi hasıla ile ölçülen iyi bir yaşam standardına odaklanmaktadır. Yeni HDI’nin hesaplanmasında iki adım vardır: birincisi, üç “boyut endeksi” oluşturmak; ve ikincisi, genel Yeni İnsani Gelişme Endeksini (NHDI) oluşturmak için sonuçta ortaya çıkan endeksleri toplamaktır.

Büşra Karakuzu

1960’larda Uluslararası Çalışma Örgütü’nden, Dünya Bankası’ndan ve bağımsız araştırmacılardan, kişi başına gelir kullanımına ve ekonomik büyüme kriterinin kalkınmanın ölçütleri olarak kullanılmasına karşı artan tepkiler ortaya çıkmıştır. Çünkü ekonomik büyüme ve gelir göstergeleri, çok karmaşık ve dünyanın birçok yoksul ekonomisinde oldukça yaygın olan kaynak dağılımı ile ilgili eşitsizlikleri tam anlamıyla açıklayamamaktadır. Tüm Kişi başına düşen ölçütlere göre GNI, GSYH veya PPP’ye alternatif olarak ya “temel ihtiyaçlar yaklaşımı” ya da “fiziksel yaşam kalitesi indeksi (PQLI)” önerilmiştir.

Fiziksel Yaşam Kalitesi Endeksi, kalkınmanın bir göstergesi olarak insanların barınma, beslenme, sağlık gibi esas gereksinimlerinin karşılanmasını ölçmektedir. Bu yöntem kalkınmanın temel amacını sunmaktadır. Bu temel ihtiyaçların karşılandığı toplumda, yaşam kalitesi artmakta insanlar iyi bir yaşam sürmektedir. Böyle toplumlarda insanlar iyi beslenir ve giyinir, birçok ürüne erişim imkânı bulur, boş zaman ve eğlence lüksüne ve sağlıklı bir çevresel yaşam imkânına sahiptir. Kalkınmış bir toplum için asgari gereksinimin, yüksek fiziksel yaşam kalitesi olduğuna ve bu kalitenin de sadece toplumun küçük bir azınlığı ile sınırlı kalmaması gerektiğine inanılmaktadır.

Büşra Karakuzu

Kişi başı gelir düzeyi, çoğu araştırmacı tarafından kalkınma için önemli bir gösterge olarak kabul edilmektedir. Ülkelerin kalkınmışlığını karşılaştırmak için en çok tercih edilen değişkendir. Ancak kalkınma yalnızca kişi başına düşen gelir ile belirlenmemektedir. Yaşam süresinin uzatılması, okur-yazarlık oranı, bebek ölümlerinin azaltılması gibi unsurlarla birlikte incelemek gerekmektedir. Bunu savunan iktisatçılar, bu göstergelerin tamamının verilerinin toplanması ve ülkelerin kalkınmışlığını kıyaslama konusunda oldukça zor olduğu kabul etmektedir.

Büşra Karakuzu

İktisadi anlamda, kalkınma geleneksel olarak, bir ülkenin üretiminin nüfusunun artış hızından daha hızlı bir oranda artmasını sağlamak için kişi başına düşen gelir artış oranlarının elde edilmesi anlamına gelmektedir. Kişi başına düşen “reel” büyüme düzeyleri ve gayri safi milli gelir (GNI) (kişi başına GSMH parasal eksi enflasyonu) nüfusun genel ekonomik refahını – ortalama bir vatandaşın tüketim ve yatırım yapması için reel mal ve hizmetlerin ne kadarı mevcut olduğunu- ölçmek için kullanılır.

Kalkınma stratejileri genellikle tarım ve kırsal kalkınma pahasına hızlı sanayileşmeye odaklanmıştır. Hızlı sanayileşme yüzünden; yoksullukla mücadele, ayırımcılık, işsizlik sorunları, gelir dağılımı- büyüme görevleri – ikinci sırada kalmıştır.

Kalkınmaya yeni bir yaklaşım olarak Amartya Sen “kapasite yaklaşımı”nı ortaya çıkarmıştır. Sen’e göre kalkınma, insan hayatının iyileştirilmesine ve özgürlüğün gelişmesine daha çok odaklanmalıdır. Geleneksel iktisadi kalkınma görüşündeki gelir/tüketim/fayda anlayışı yerine sahip olunan kapasite ve özgürlük mutluluğu göstermektedir.

Sen, kapasiteyi “bir kişinin işlevlerin seçimi konusunda sahip olduğu özgürlük, kişisel özellikleri (özelliklerin işlevlere dönüştürülmesi) ve sahip olduğu mallar üzerindeki yetkisi” olarak tanımlamaktadır.

Sen’in bakış açısı, kalkınma ekonomistlerinin neden sağlık ve eğitime ve daha yakın zamanda sosyal içerme ve güçlendirme konularına çok fazla önem verdiklerini açıklamaya yardımcı olmaktadır ve yüksek gelir seviyesine sahip ancak düşük sağlık ve eğitim standartlarına sahip ülkelerden “gelişmeden büyüme durumu” olarak bahsetmiştir. Gerçek gelir esastır, ancak malların özelliklerini işlevlere dönüştürmek için kesinlikle gelir kadar sağlık ve eğitim de gereklidir.

Hicks ve Streeten, ekonomik kalkınma göstergelerini ekonomik ve sosyal değişkenler olarak ele almışlardır. Doğumda beklenen yaşam süresi, kalori tüketimi, bebek ölüm oranı, ilkokula kayıt olma oranı, okur yazarlık oranı, oda başına düşen kişi sayısı(kentsel) ve içme suyu bulunmayan konut birimleri(%) sosyal değişkenler olarak ele alınmıştır. Ekonomik değişkenler olarak ise gazete tüketimi, otomobiller, radyo alıcıları, elektrik tüketimi ve enerji tüketimi kullanılmıştır.

Ekonomik kalkınmanın ölçülmesinde kişi başı gelir düzeyi, fiziksel yaşam kalitesi endeksi ve insani kalkınma endeksi başlıca kullanılan değişkenlerdir.

Büşra Karakuzu

İktisadi kalkınma çalışması, ekonomi ve politik ekonomi konusundaki daha geniş disiplinlerin en yeni, en heyecan verici ve en zorlu dallarından biridir. Her ne kadar Adam Smith’in ilk “kalkınma ekonomisti” olduğunu ve 1776’da yayımlanan “Ulusların Zenginliğinin ekonomik kalkınma konusunda ilk tez olduğu iddia edebilse de Afrika’daki, Asya’daki ve Latin Amerika’da ekonomik kalkınma sorunlarının ve süreçlerinin sistematik bir çalışması sadece son beş yılda ortaya çıktı. Kalkınma ekonomisi, standart ya da değiştirilmiş bir biçimde diğer iktisat branşlarından ilgili ilke ve kavramlardan faydalanmakla birlikte, çoğunlukla kendi kendine özgü analitik ve metodolojik kimliğini hızla geliştiren bir çalışma alanıdır.

İktisadi kalkınma kavramı ilk kez İkinci Dünya Savaşı’ndan sonra kullanılmaya başlamıştır. Ülkeler siyasi bağımsızlıklarını kazanmaya başladıktan sonra kalkınma iktisadı çalışmalarına başlanmıştır. Bu kalkınma iktisadı çalışmaları ile durgunluğu büyümeye; düşük geliri yüksek gelire dönüştürmek ve mutlak yoksulluğu azaltmak amaçlanmıştır. İktisadi kalkınma, gelişmekte olan ekonomilerin gelişmiş ekonomiler haline geldiği süreçtir. Başka bir deyişle, düşük yaşam standartlarına sahip ülkelerin, yüksek yaşam standartlarına sahip ülkeler olduğu süreçtir. Ekonomik kalkınma aynı zamanda nüfusun genel sağlık, refah ve akademik seviyesinin iyileştirildiği süreci ifade etmektedir.

Basitçe söylemek gerekirse; ekonomik kalkınma, yaşam standartlarının iyileştirilmesi ile ilgilidir. “Geliştirilmiş yaşam standartları”, daha yüksek düzeyde eğitim ve okuryazarlık, işçilerin gelirleri, sağlık ve yaşam alanlarını ifade etmektedir. Kalkınma ile insanların yaşam düzeylerini, öz saygılarını ve özgürlüklerini artırarak insan yaşamının kalitesinin ve kapasitesinin iyileştirilmesi sağlanmaktadır.

İktisadi kalkınma ve iktisadi büyüme terimleri benzer kavramları içermekle birlikte, aynı değildir. Ekonomik büyüme, GSYH’yi artırmak, yani ekonominin boyutunu büyütmekle ilgilidir. GSYH gayri safi yurtiçi hasıla anlamına gelmektedir. GSYH, belirli bir dönemde bir ülkedeki tüm ekonomik faaliyetlerin toplamıdır. Bir ekonominin ürettiği tüm ürün ve hizmetlerin net değeridir. Ekonomik kalkınma, ekonomik büyümeden daha geniş bir kavramdır. Kalkınma sosyal ve ekonomik ilerlemeyi yansıtır ve ekonomik büyümeyi gerektirir. Büyüme kalkınma için hayati ve gerekli bir durumdur, ancak kalkınmayı garanti edemediği için yeterli bir durum değildir. Aynı zamanda iktisadi büyüme kavramı ile birbirlerini tamamlayıcı özelliklere sahiptir. Büyüme olmadan kalkınma sağlanması mümkün değildir.

Büşra Karakuzu

Son Dakika: Hafta Sonu Için 30 Büyükşehir Ve Zonguldak’ta Sokağa Çıkma Yasağı Ilan Edildi. Yasaktan kimler muaf? Kimler dışarı çıkabilir? Hangi iş yerleri çalışıyor?

AÇIK OLACAK İŞYERİ, İŞLETME VE KURUMLAR

a) Ekmek üretiminin yapıldığı fırın ve/veya unlu mamül ruhsatlı işyerleri,
b) Tüm sağlık ürünleri ve tıbbi malzemelerin (tıbbi maske dahil) üretiminin yapıldığı işyerleri,
c) Kamu ve özel sağlık kurum ve kuruluşları, eczaneler,
d) Zorunlu kamu hizmetlerinin sürdürülmesi için gerekli kamu kurum ve kuruluşları (huzurevi, yaşlı bakım evi, rehabilitasyon merkezleri, acil çağrı merkezleri vb.)
e) Her bir 50.000 nüfusa bir adet olmak üzere göre valilikler/kaymakamlıklar tarafından belirlenecek akaryakıt istasyonu ve veteriner klinikleri,
f) Doğalgaz, elektrik, petrol sektöründe stratejik olarak faaliyet yürüten büyük tesis ve işletmeler (Tüpraş, termik ve doğalgaz çevrim santralleri gibi)
g) PTT, Kargolar vb dağıtım şirketleri,
h) Hayvan barınak, çiftlik ve bakım merkezleri,

İSTİSNA KAPSAMINDA OLAN VATANDAŞLAR

a- Bu genelgenin (2) numaralı başlığında yer alan “Açık Olacak İşyeri, İşletme ve Kurumlarda” yönetici, görevli veya çalışanları,
b- TBMM çalışanları,
c- Kamu düzeni ve güvenliğinin sağlanmasında görevli olanlar,
d- Acil çağrı merkezler çalışanları,
e- Birinci derece yakınlarının cenaze defin işlemlerini gerçekleştirecek ve katılacak olanlar,
f- Elektrik, su, doğalgaz, telekomünikasyon vb. kesintiye uğramaması gereken tedarik sistemlerinin sürdürülmesi ve arızalarının giderilmesinde görevli olanlar,
g- Ürün ve/veya malzemelerin naklinde lojistiğinde yurt içi ve dışı taşımacılık kapsamında görevli olanlar,
h- Gazete, radyo ve televizyon kuruluşlarında görevli olanlar,
i- Yaşlı bakımevi, huzurevi, rehabilitasyon merkezleri, çocuk evleri vb. sosyal koruma/bakım merkezleri çalışanları,
j- PTT, kargo ve su dağıtım şirketi çalışanları,
k- Demirçelik ve cam sektörü vb. sektörlerde faaliyet yürüten işyerlerinin, fırın, soğuk hava depoları gibi çalışması zorunlu bulunan
l- Bozulma riski bulunan tarım ve hayvancılık ürünlerinin hasatında çalışacaklar,
m- Fırınlarda üretilen ekmeğin dağıtımında görevli olan araçlar ve çalışanlar,
n- Kızılay koordinesinde kan ve plazma bağışı için randevusu olanlar,
Belirtilen istisnalar dışındaki tüm vatandaşların evlerinde kalması esastır.

Türk edebiyatının, eserleriyle günümüzün popüler kültüründe en fazla yer edinmiş kalemlerinin başında gelen Reşad Nuri, Üsküdar’da doğmuş ve burada başladığı ilk eğitimini Çanakkale’de devam ettirdikten sonra İzmir’deki bir misyoner okulu olan Frerler Mektebi’ne kaydolmuş; fakat bitirmeden tasdiknâme alıp açılan bir imtihanı kazanarak İstanbul Dârülfünûnu Edebiyat Şubesi’ne girip, buradan 1912’de mezun olmuştur. İlk görevi Bursa İdâdîsi’nde Fransızca öğretmenliği olan Reşad Nuri, daha sonra İstanbul’da, aralarında İttihat ve Terakki, Vefa Sultânîsi, İstanbul Erkek ve Erenköy Kız liselerinin yer aldığı pek çok okulda Fransızca, Türkçe, felsefe, pedagoji öğretmenliği ve idârecilik yapmıştır.

1927’de Millî Eğitim Bakanlığı müfettişi olan ve 1939’da Çanakkale’den seçilip 1946’ya kadar sürdüreceği milletvekilliğine dek on iki yıl yürüttüğü bu görevde, memleketin pek çok köşesinde gördüğü manzaraları, insanları, dönemin kasaba ve şehirleri, eğlenceleri ile Anadolu insanının modern hayata intibâk çabalarını, türlü yokluklara ve cehâlete rağmen bütün bunları kapatan yüksek faziletlerini bir deneme üslûbu tutturarak kaleme aldığı Anadolu Notları (I-II, 1936, 1966), cumhuriyet dönemi gezi edebiyâtımızın güzel örneklerinden biri olarak doğmuştur.

Reşad Nuri imzasız birkaç şiirini neşrettikten sonra millî edebiyat cereyânının pek mühim bir yayın organı olan Genç Kalemler dergisindeki ilk makâlesiyle edebiyat dünyasına girer ve ilk hikâyesini “Eski Ahbap” adıyla 1917’de Diken mecmuasında yayınlar. İlk romanı olan ve trajik bir aşk hikâyesinin öznesi olarak yüzü korkunç derecede yanmış Süleyman’ın hikâyesini anlattığı Harabelerin Çiçeği ise 1919’da Zaman gazetesinde tefrîka edilip aynı yıl kitaplaştırılır. Şüphesiz Reşat Nuri’ye asıl şöhretini kazandıran ve günümüze kadar ismi anıldığında hemen akla gelen en önemli ve çokça basılan romanı, Çalıkuşu’dur. Bu eser, 1922’de Vakit gazetesinde tefrîka edilip yine aynı yıl kitaplaştırılmıştır. Eserde, başlangıçta sâdece mâişetini kazanmak ve nişanlısından uğradığı ihânetin gamından kurtulmak için Anadolu’da bir köy öğretmenliğini kabûl eden Feride’nin, evvela karşılaştığı cehâlet, sefâlet ve taassup karşısında sendelemesi; fakat zamanla tüm bunlara alışıp öğrencilerinden birini evlât edindikten ve böylece bütün sıkıntılarından kurtulduktan sonra kendisini idealist amaçlarla bu çocukların mutluluğuna vakfetmesi hikâye edilmiştir. Onun bu sergüzeşti çevresinde pek çok cemiyet meselesi ve onun üzerine yerleştirilen şahıs kadrosuyla Anadolu, hikâyeciliğimizde Refik Hâlid’in başardığı şekilde -ve belki Nâbizâde Nâzım’ın Karabibik (1890)’i ve Ebûbekir Hazım Tepeyran’ın Küçük Paşa (1910)’sı gibi örnekleri tâkiben- Türk romancılığına kuvvetli ve en popüler edebî metinlerden biri yoluyla girmiş olur. Bu eser, aynı zamanda edebiyâtımızda memleket edebiyâtı çığırının da öncülerinden biri sayılmıştır.

Tıpkı Çalıkuşu’ndaki Feride gibi, 1928’de yayınlanan Acımak romanında öğretmen okulunu bitirip Anadolu’ya koşan Zehra ve yazarın ölümünden sonra, 1962’de basılan Kan Davası’nda yedek subaylığını yapıp kendisini Bozova’nın bir köyüne adayan öğretmen Ömer de Reşat Nuri’nin hayatı boyunca Anadolu’nun köy manzarasından vazgeçmediğini göstermektedir.

1944’te yayınlanan ve bir Anadolu kasabasının 1914 senesi içindeki manzarasını bozulan bürokrasinin eleştirisini yapmak için fon olarak kullandığı kara mizah eseri Değirmen ve ayrıca yine popüler eserlerinden biri ve H. Çelik’in tâbiriyle, “yanlış Batılılaşma’nın getirdiği zihnî ve ailevî krizlerin romanı” olan 1930’da neşredilmiş Yaprak Dökümü, yazarın sosyal hayatın sakatlıklarını tenkid etmek gibi bir misyonu yüklenmiş eserleridir.

Reşad Nuri’nin Tanrı Misafiri (1927), Leylâ ile Mecnun (1928), Olağan İşler (1930) gibi bazı hikâye kitapları dışında, yirmi dokuzu telif, yirmi biri tercüme ve uyarlama olan elli civârında oyunu tespit edilmiştir. Yine H. Çelik’e göre; oyunlarıyla romanları arasında ortak temaları tâkip eden paralellikler olmasının sebebi, bazı romanlarının evvela birer tiyatro eseri olarak yazılmasından ve ayrıca her romanının senaryosunu yazmasından kaynaklanmaktadır. Meselâ en önemli eseri Çalıkuşu, önce İstanbul Kızı adıyla tiyatro için yazılmıştır.

Eserlerinde, yalın ve tabiî bir dil kullanan Reşad Nuri, “memleketin muhtelif safhalarından alınmış”; fakat aynı mecrâ içinde akan anlatılarıyla – Ertaylan’ın dilinden alıntılayarak ifâde edecek olursak- “hayatın acı, tatlı, temiz, kirli bütün tabakalarını kendine mahsus sâde ve mütevâzı bir sanatla gösteren  realizm edebiyatı numûne”leri ortaya koymuş bir edebiyatçımızdır.

Göktürk Ömer

Yakup Kadri, 1833’te Manisa’yı işgâl eden Kavalalı İbrâhim Paşa’ya katılıp Mısır’a giden Abdülkâdir Bey’in ve Mısır’da İbrâhim Paşa’nın konağında tanıştığı İkbâl Hanım’ın oğlu olarak Kâhire’de dünyaya geldi. Âilesinin Türkiye’ye dönmesi sonrasında ilk mektep eğitimini Manisa’da tamamladı. Babasının ölümü üzerine annesinin Mısır’a dönmesiyle, İzmir’de sürdürdüğü ve yarım kalan eğitim hayâtına İskenderiye’de devam eden Yakup Kadri, II. Meşrûtiyet’ten kısa bir süre önce âilesinin İstanbul’a gelmesiyle yüksek öğrenimine burada Mekteb-i Hukuk’ta devam etti; fakat bitiremedi.

İsviçre’de üç yıl tüberküloz tedâvisi gördükten sonra 1919’da İstanbul’a dönüp 1894’ten beri neşredilen Türkçü İkdam gazetesinde Millî Mücâdele yanlısı yazılar yayınlamaya başladı ve 1921’de Ankara hükûmetinin dâvetiyle Anadolu’ya geçti. Yunan ordusunun yıkım ve zulmünü incelemekle görevli Tetkik-i Mezâlim Heyeti’nde görev alarak Batı Anadolu’da dolaşan ve 1923’ten 1934’e kadar on bir yıl milletvekilliği yapan Yakup Kadri, 1932 – 1935 yılları arasında yayınlanacak ve Türk fikir hayâtında Kemalizmin millî bir ideoloji olarak işlenmesi rolünü üstelenecek Kadro dergisinin kurucuları içinde yer aldı. Atatürk’ün onayı ve girişimiyle neşredilen bu dergi, daha sonra, yine onun müdahalesiyle kapandı ve Yakup Kadri Tiran’a elçi olarak gönderildi. Böylece bu vâdideki anılarını Zoraki Diplomat adıyla kitaplaştıracağı yirmi yıl kadar sürecek diplomatlık hizmeti başlamış oldu. Tiran sefiriyken Arnavutluk’un İtalya tarafından işgâli üzerine Prag’a atanan; fakat burası da Almanlar tarafından işgâl edilince Lahey’e gönderilen Yakup Kadri, buranın da işgâliyle bir süre açıkta kalsa da Tahran ve Bern sefirlikleriyle meslek hayatını sürdürdü. 27 Mayıs ihtilâlinden sonra CHP milletvekili olsa da, partisinden, Atatürk’ün yolundan ayrıldığı gerekçesiyle kısa bir süre sonra istifâ etti.

Fecr-i Âtî edebiyat topluluğu içinde ilk eseri Nirvana adlı piyes olan Yakup Kadri, Genç Kalemler, Dergâh, Türk Yurdu, Yeni Mecmua gibi pek çok dergide daha ziyâde eleştiri yazılarıyla temâyüz etmiştir. Balkan Savaşları öncesinde Yahya Kemâl’in nev-Yunânîlik anlayışından da etkilenen yazar, zorlu savaş yıllarından sonra ferdiyetçi sanat anlayışını bırakarak Türkiye toplumunun son bir asırlık serencâmını kendi kişisel hayât öyküsünden çeşitli sahnelerle ele alacağı, Fransız edebiyâtından etkiler taşıyan toplumcu eserler vermeye başlamış ve bu vâdideki dönem romanlarıyla tanınmıştır. 1920’de İkdam’da tefrîka edilen Kiralık Konak, nesiller arası çatışmayı Batılılaşma ekseninde inceler. Onun devâmı olan Sodom ve Gomore ise işgâl İstanbul’unu ve şehrin o vasattaki – adından da anlaşılacağı üzere – tefessühünü anlatır. 1932’de yayınlanan Yaban, Anadolu köylüsünü Millî Mücâdele karşısında kayıtsız ve şuurdan yoksun gösteren bir tablo ortaya koyar. Böylece Anadolu hareketinin halka değil aydın bir zümreye dayandığı düşüncesini de neşreden bu romana yayınlanışından on yıl sonra CHP roman ödülünün tevcih edilmesi de ilginçtir. Ayrıca Yaban dolayısıyla köyü ve köylüyü tanımadığı yolunda eleştiriler almış, bilhassa romanın ilk baskısında bahsettiği “geviş getiren boz eşek” onun bu bilgisizliğinin metaforu olarak kullanılmıştır. Kaldı ki onda, her ne kadar toplumcu olsa da yetiştiği vasat dolayısıyla halkın geri tabakalarına karşı bir sakınganlık söz konusudur. Bunu, “Küçük olsun, büyük olsun, kadın olsun, erkek olsun burada ilk rast geldiğim her kişiye, hatta ilk girip çıktığım her yere karşı mutlaka böyle bir huylanma ve irkilme krizine tutuluyordum.” sözleriyle Manisa’daki çocukluk evresini anlatırken dile getirmiştir. Oradaki okul hayatında “vücutları sabun ve su yüzü görmemiş, üstleri başları pejmürde, ayakları çıplak bir alay çocuğun” kendisinde yarattığı “gönül bulantıları ve baş dönmeleri”nden de bahsetmiştir. Yakup Kadri’nin çoğu Batı Anadolu’da geçen ve köyü, köylüleri konu alan hikâyelerinde de hurâfe ve geçmiş örflerin câhil bıraktığı köylüler, “emsalsiz bir elem diyarı olan Anadolu” manzarasının figürleri olarak karşımıza çıkarlar. Ona göre, “Bizantik ruh”, “şarkkârî keyf”, “kanun, had, ölçüt tanımayan kesif, koyu, ağdalı zevkler” bütün Anadoluluların alemleridir. 1937’de çıkardığı Bir Sürgün’de, Avrupa’daki Jön Türklerin mâcerâsını ele alan Yakup Kadri’nin, 1956’da yayınlanan Hep O Şarkı adlı eseri ise bir Abdülhamid devri romanıdır. Yakup Kadri ayrıca tiyatro, hikâye gibi diğer edebiyat mecrâlarında da eserler vermiştir. Bunların dışında 1934’te yayınladığı Ahmed Hâşim ve 1946’da yayınladığı Atatürk adlı eseri, monografik içerikli değerli anılar olarak külliyâtı arasındaki yerlerini almışlardır.

Göktürk Ömer

Başkurdistan’ın İşimbay kazâsının Küzen köyünde doğan Zeki Velidi, altı yedi yaşlarında babasından Arapça, annesinden ise Farsça’yı öğrenmiştir. Hâtırâtında erken yaşta bu dilleri öğrenmiş olmasının ileriki yıllarda kendisine çok zaman kazandırdığını, ilmî faaliyetlere daha fazla mesai harcamasını sağladığını belirtmiştir. Yine hâtırâlarından nisbeten kültürlü bir muhitte yetiştiğini anlıyoruz. Büyük dedesi Velid Bay, 19. asrın ilk yarısında evini Başkurt kanton reisleri, Rus general ve vâlileri, molla ve şeyhlerin toplantı mahfiline çevirmiş önemli bir figür olarak karşımıza çıkıyor. Dayısı, hâtırâlarında, İbnü’l Esir’in İslam Tarihi’ni tercüme edip basmış, ayrıca Tarih-i Cevdet’i, Mehmet Ârif’in 93 Harbi hâtırâlarını  (Başımıza Gelenler) okumuş, o devir ve şartlar içerisinde etrâfından haberdar bir insan portresi olarak resmedilmiştir. Ayrıca bu, Türk dünyasının çeşitli merkezlerindeki ortalama kültüre sâhip kişilerin, 19. asrın ikinci yarısından îtibâren birbirlerinden ne denli haberdâr olduğunu da ortaya koyan güzel örneklerden birisidir. Zeki Velidi’nin annesi ve babası da Arapça ve Farsça vâsıtasıyla klâsik kültüre ünsiyeti olan insanlardandır. Babası bir mutasavvıftan icâzet ve şeyhlik almış bir adam, annesi ise çok fasih konuşan, öğretmenlik de yapan ve arada şiir yazan bir kadındı.

 Zeki Velidi, babasının arzusu doğrultusunda imam olmamak için “sırtındaki torba içinde bir yuvarlak ekmek, bir kangal kazı, bir cumak kuru peynir (kurut) ve bir miktar çay olduğu hâlde ayrıldı.” Orenburg ve ardından Kazan’a giderek Kasımiye Medresesi’nde eğitimini tamamladı. Burada Rus şarkiyatçılarından bazılarını tanıma imkânı buldu; onların vâsıtasıyla Türk târihine merak sardı ve Prof. Katanov’un yardımıyla Türkistan’a ilk araştırma gezisini düzenleyerek ilmî çalışmalarına başladı. Bir taraftan da Müslüman halkların, bilhassa Başkurtlar’ın siyâsî meseleleriyle ilgilenmeye başlayan ve bu maksatla Petersburg’a giderek burada Ufa temsilcisi sıfatıyla Duma Müslüman Fraksiyonu’na yardımcı olan ve ilk defa V. V. Barthold’la tanışan Zeki Velidi, 1917 komünist ihtilâli sonrasında, Rusya halkları için bir serbestiyet doğma ihtimâli üzerine ve Başkurtlar’ın siyâsî beklentilerini karşılamak amacıyla siyâsî faaliyetlere devamla Başkurt özerk hükûmetinin kurulmasına öncülük etti. Her ne kadar 1918’in ilk aylarında Kızıl Ordu bu millî teşekkülü, Volga bölgesindeki diğer organizasyonlarla birlikte tasfiye etse de, yaklaşan iç savaşta yeni rejimin geleceğinin Müslüman halkların tavrına bağlı olduğu düşüncesiyle Tatar – Başkurt Sovyet Cumhuriyeti kurulmuş ve Zeki Velidi bu süreçte Sovyetler safında taraf tutmak zorunda kalıp devrimin üç pişdârı olan Lenin, Troçki ve Stalin’le görüşmüş; fakat komünist vaatlerin birer palavradan ibâret olduğu anlaşılınca 1920’de Türkistan’a giderek Basmacılar’ın arasında Rus karşıtı mücâdeleye katılmıştır. Bu mücâdele günlerinde, o sırada Buhara’da olan Enver Paşa’yla da tanıştı ve onunla müzâkerelerde bulundu. Türkistan’da Rus işgâli Kızıl Ordu eliyle tamamlanırken 1923’te İran’a geçti. Bir taraftan siyâsî mücâdelesini sürdüren, diğer taraftan da ilmî çalışmalardan geri kalmayan Zeki Velidi, Meşhed’deki Ravda kütüphânesi’nde, o zamana dek başka eserlerden nakiller yoluyla varlığı bilinen; fakat günümüze intikâl etmediği düşünülen, İbn-el Fakih’in coğrafyası ve İbn Fadlân’ın seyahatnâmesini buldu. Bu ikinci eseri, 1932’deki Türk Tarih Kongresi’nde Kemalist rejimin gayrıilmî târih tezlerine karşı çıktığı için baskı altına alınması üzerine gideceği Viyana’da doktora tezi olarak ele aldı.

Zeki Velidi’nin Türkiye’deki hayatı, İran’dan sonra Afganistan ve Hindistan’ı tâkiben kısa süreli ziyâretini saymazsak 1925’te, o sırada Berlin’de bulunan Dr. Rıza Nur’un tavassutu ile Maarif Vekili Hamdullah Suphi (Tanrıöver)’nin dâveti ve Yusuf Akçura’nın kefâletiyle başlamıştır. Türkiye Cumhuriyeti vatandaşı olup Maarif Vekâleti Telif ve Tercüme Heyeti üyeliğine, ardından 1927 yılının başında İstanbul Dârülfünûnu Edebiyat Şubesi’ne târih muallimi olarak atanan Zeki Velidi, V.V. Barthold’un Türkiye’ye dâvet edilmesini ve Dârülfünûn’da konferanslar vermesini de sağlamıştır; fakat yukarıda belirttiğimiz gibi, Birinci Türk Tarih Kongresi’nde yeni rejimin târih tezine muhalefet etmesi, bilhassa Şemseddin Günaltay’ın ve Rusya’da siyâsî görüş ayrılıkları dolayısıyla hasım olduğu Sadri Maksudî’nin taarruzları altında sanki bir milliyet düşmanı olarak lanse edilip meselenin şahsiyat vâdisine çekilmesiyle ülkeyi terk etmek durumunda kalmıştır. Zeki Velidi’nin, kongre öncesinde Dârülfünûn’da verdiği Timur ve Nakşibendîlik konulu bir ders dolayısıyla Mustafa Kemâl’e şikâyet edilmesi, Viyana’da yarım kalan bir ilmî çalışmayı tamamlamak için istediği iki yıllık iznin verilmemesi, Dârülfünûn’daki görevinden ayrılmasını gerektiren ve Kongre’deki tavrıyla bağlantılı tâlî meselelerdir. Togan, özetle, “Milattan binlerce yıl önce Asya’da bir medeniyet kurup büyük bir kuraklık sonrasında dünyaya yayılan Türk ırkı” düşüncesine karşı tenkidî yaklaşımını, târihî devirlerde nüfus kesâfetine bağlı göçleri esas alan ve 1946’da neşredilen Umumi Türk Tarihi’ne Giriş adlı sentez kitabında, Türk târihini Orta Asya bozkır toplumundan Selçuklu, İlhanlı gibi yerleşik hamlelere doğru tekâmül edip Osmanlı’yla zirveye ulaşan bir bütüncül yükseliş çizgisinde işleyerek devam ettirmiş ve Türk târih yazıcılığının omurgası, devletin özel çabasına rağmen geçerliliğini yitiren Târih Tezi’nin değil, onun görüşlerinin etrâfında şekillenmiştir.

Bütün bu tartışmalardan sonra anca Atatürk’ün ölümüyle Türkiye’ye dönüp yeniden İstanbul Üniversitesi’nde görev alan Zeki Velidi, 1944 senesinde, Dârülfünûn’daki ilk hocalığı zamânında öğrencisi olan Nihâl Atsız Bey’in Orkun dergisinde komünist faaliyetlere karşı devleti uyaran ve bâzı ricâli sert bir dille eleştiren yazılarından sonraki süreçte, memleketteki önde gelen milliyetçi isimlerle birlikte tutuklanıp Irkçılık – Turancılık suçlamasıyla yargılanmış, on beş ay hapiste kaldıktan sonra gelen mahkûmiyet kararını Askerî Yargıtay’ın bozması üzerine Ekim 1945’te tahliye edilmiş ve 1947 Mart’ında bütün suçlamalardan beraat etmiştir.

Üniversitedeki görevine döndükten sonra ilmî faaliyetlerini sürdüren, 1951’de İstanbul’da toplanan XXII. Oryantalistler Kongresi’nin başkanlığını yapan, daha önce kapatılan İslâm Tetkikleri Enstitüsü’nün 1953’te yeniden açılmasını sağlayıp müdürlüğünü deruhte eden ve 1970 yılına kadar üniversitede eğitim faaliyetlerini sürdüren Togan’ın, 1912’de Kazan’da neşredilen Türk – Tatar Tarihi adlı erken çalışmasını tâkiben pek çok eseri yayınlanmıştır. Cengiz Han’ın Türklüğünü savunduğu Moğollar, Çingiz ve Türkler (1941), Tophane’de mahkûmken yazmaya başladığı ve beraatinden sonra neşredilen Umumi Türk Tarihine Giriş, bugün hâlâ en önemli usûl kitaplarından biri olarak okutulan Tarihte Usul (1950), ölümünden hemen sonra neşredilen Oğuz Destanı. Reşideddin Oğuznamesi, Tercüme ve Tahlil (1972) dışında hâlâ neşredilmemiş çalışmaları da bulunmaktadır. Hayatının 1925’e kadarki devresini kaleme aldığı Hâtıralar da 1969 yılında neşredilmiştir. Togan, bu kitabın “Sonsöz”ünde, sonraki kırk dört yılın malzemelerini de dikkatli bir şekilde topladığını ifâde etmesine rağmen ilmî çalışmaları sebebiyle bu kısmı yazmaktan vazgeçtiğini belirtmiştir.

Göktürk Çakır

Modern Türk tarihçiliğinin bânîsi olan Fuad Köprülü, Sultanahmet’te Hâlid Ağa Konağı’nda dünyaya gelmiştir. Babası İsmail Faiz Bey, Bükreş sefiri Ahmed Ziya Bey’in oğlu ve Tanzimat ricalinden beylikçi İsmail Afif Bey’in torunudur. Baba tarafından aile silsilesi, onuncu kuşakta, 17. yüzyıl Osmanlı siyâsî hayatında önemli roller oynayan Sadrazam Köprülü Mehmed Paşa’ya ulaşır. Annesi Hatice Hanım  ise İslimiye ulemâsından Arif Hikmet Efendi’nin kızıdır.

Ayasofya Merkez Rüştiyesini bitirdikten sonra Mercan İdadisinde tahsiline devam eden Mehmed Fuad, erken yaşlarında edebiyata ve bilhassa şiire merak duymuştur. 17 yaşında Hukuk Mektebi’ne devam etmiş fakat üçüncü sınıfta, hukuk tahsilini yarıda bırakmıştır. Mektebe devam ettiği sırada hukuk tahsilinden hoşnut olmayan bir grup öğrenciyle Fecr-i Âti edebiyat topluluğunun kuruluşunda yer almış; Fecr-i Âticilerin meydana getirdiği kütüphaneden Hayat-ı Fikriyye adlı eseri yayımlanmıştır. Bunun yanı sıra, Recâizâde Mahmud Ekrem’in telkinleriyle Türk edebiyatı tarihiyle de ilgilenmiştir.

Selanik’te Ziya Gökalp’in etrafında kümelenen Genç Kalemler’in dilde sadeleşme fikirlerine başlangıçta mesâfeli duran ve sıkı bir tenkitçisi olan Mehmed Fuad, Balkan savaşlarıyla birlikte Türkçülerin safında yer almış ve bu kimliğini ömrü boyunca korumuştur. Bu gelişmede Balkan Savaşlarının yarattığı travma kadar, İttihat ve Terakki Partisi, Ziya Gökalp ve çevresiyle kurduğu ilişki de belirleyici olmuştur. 1912 yılında Selanik’in düşmesiyle İstanbul’a gelen Gökalp’ten çok etkilenmiş ve entelektüel çevrelerde onun tilmizi olarak anılmıştır. Köprülü’nün yazılarını yakından takip eden Gökalp, bu yetenekli genci çevresine almış; “Durkheim sosyolojisinin kapılarını açarak onu bu yoldan hareketle Türklüğün Orta Asya’daki derinliklerine uzanmaya teşvik etmiştir.”

1910 ile 1913 yılları arasında çeşitli dergi ve gazetelerde yazılar kaleme alan Köprülü, bu arada Mercan, Kabataş, İstanbul Lisesi ve Galatasaray Lisesinde edebiyat dersleri de vermiştir. 1913 yılında, İttihat ve Terakki Cemiyeti ile yakınlaşması neticesinde, henüz 23 yaşındayken Halid Ziya’nın Darülfunûn’dan istifasıyla boşalan Türk Edebiyatı Tarihi muallimliğine getirilmiş; iki yıl sonra da bu görevi, müderris sıfatıyla ifa etmeyi sürdürmüştür. Bu gelişme, Köprülü’nün hayatında ve ilmî çalışmalarında bir dönüm noktası teşkil etmiştir. Genç yaşında, üstelik üniversite eğitimini yarıda bırakmış lise mezunu birinin Darülfünûn’da kürsü sahibi olacağı haberi bazı çevrelerce yadırganmıştır. Köprülü, kaleme aldığı ve bugün dahi önemini koruyan “Türk Edebiyatı Tarihinde Usul” adlı makalesiyle yetkinliğini kanıtlamıştır. Darülfünûn’a atanmasının ardından da ilk işi Edebiyat-ı Osmaniyye Tarihi olan kürsünün adını Türk Edebiyatı Tarihi olarak değiştirmek olmuştur. Hâlide Edip, o dönemde birçok genç yazarın koruyucusu olan Gökalp’in, genç bilim adamı Fuad Köprülü’nün Türkolojiyle ilgili yayınları satın alması ve toplaması için Maarif Nezareti nezdinde aracı olduğunu yazmaktadır. Yine Köprülü, bu amaçla 1917 yılında devlet desteğiyle incelemelerde bulunmak üzere Viyana’ya gönderilmiştir.

Dârülfünûn’daki hocalığı sırasında Mâlûmât-ı Edebiyye (1914), Kıraat-ı Edebiyye (1914), Yeni Osmanlı Tarih-i Edebiyatı (1916), Millî Kıraat (1916), Turanlının Kitabı (1916), Türk Dilinin Sarf ve Nahvı (1917), Nasreddin Hoca (1918) gibi eserleri yayınlanan Fuad Köprülü’ye Türkiye ve dünya çapında haklı bir şöhret kazandıran 1918 yılında basılan Türk Edebiyatında İlk Mutasavvıflar adlı eseri olmuştur. İlk bakışta Ahmed Yesevî ve Yunus Emre gibi birbirinden bağımsız görünen iki kısımdan oluşan İlk Mutasavvıflar’da, Doğu ve Batı Türklüğü arasında tarihî ve kültürel süreklilik olduğunu kanıtlamaya çalışmıştır. Türkiye’de bilimsel ve metodik din, tasavvuf tarihi araştırmaları için bir milat olan eser, Batı’da geniş yankı uyandırmış; Batılı Türkologlar tarafından büyük bir ilgi ve takdirle karşılanmıştır. Türkiye’de yeni bir sâhanın öncüsü olan eserle birlikte yurtdışında tanınan Köprülü, bu tarihten itibaren Avrupa’daki meslektaşlarıyla yakın ilişkiye girmiş ve Avrupa’nın çeşitli bilimsel dergilerinde makaleler yayınlamaya başlamıştır.

Köprülü’nün 1920’de ilk cildini neşrettiği Türk Edebiyatı Tarihi’nde de aynı yaklaşım dikkati çekmektedir. Türk edebiyatı tarihini bir bütün olarak değerlendiren Köprülü onu, İslâm öncesi Türk edebiyatı, İslam uygarlığı etkisindeki Türk edebiyatı ve Avrupa uygarlığı etkisindeki Türk edebiyatı olmak üzere üç büyük döneme ayırmış; Gökalp’ten alıntıladığı ve daha sonra pek çok çalışmasında kullandığı bu tasnif, modern araştırmacılar tarafından da benimsenmiştir.

1. Dünya Savaşı ve Millî Mücadele yıllarında bir yandan akademik çalışmalarını sürdüren Köprülü, öte yandan Yeni Mecmua, Büyük Mecmua gibi dergilerde; Dersaadet, İkdam, Tevhid-i Efkâr gibi gazetelerde edebiyat, tarih, siyaset, tenkit ve tanıtım içerikli makalelerle Türklüğe ilişkin yazılar yazmıştır. Cumhuriyet’in ilânından sonra da Dârülfünûn’daki akademik hayatına devam eden Köprülü’nün, bu dönemde yayınlanan ilk eseri Türkiye Tarihi’dir (1923). Söz konusu eserde Anadolu’yu yurt edinmelerine kadar Türklerin tarihi ele alınmaktadır. Eserin neşri dolayısıyla Atatürk, Köprülü’ye tebrik ve teşekkür içeren bir mektup göndermiştir. Atatürk’ün kendi el yazısı ile yazıp gönderdiği bu mektup kitapta yer almıştır.

1924 yılında İsmail Hakkı Baltacıoğlu’nun Dârülfünûn rektörü olmasıyla ondan boşalan Edebiyat Fakültesi dekanlığına fakülte meclisinin kararıyla Köprülü getirilmiştir. Bu görevi sırasında Darülfünun’a modern bir kütüphane kazandırmaya uğraşmış ve kütüphaneye birçok yazma eser koleksiyonunun satın alınmasına aracılık etmiştir. Aynı yıl, Atatürk’ün isteği ve Maarif Vekili Vâsıf Bey’in teşebbüsüyle 22 Mart 1924 tarihinde on bin kuruş maaşla Maarif Vekaleti müsteşarlığına getirilmiştir. Köprülü müsteşarlığı sırasında Dârülfünûn bünyesinde bir Türkiyât Enstitüsü’nün kurulması teşebbüslerinde bulunmuştur. 12 Kasım 1924’te Türkiyât Enstitüsü’nün tüzüğü ve kuruluşu Bakanlar Kurulu’nca  onaylamıştır. Bir gün sonra müsteşarlık görevinden istifa eden Köprülü, Edebiyat Fakültesi’ndeki görevine dönmüş; Bakanlar Kurulu’nun kendisine verdiği tam yetkiyle Türkiyat Enstitüsü’nün müdürü olmuştur.

6 Temmuz 1927’de, II. Meşrûtiyet döneminin bir kurumu olan ve Osmanlı Tarihi yazmak amacıyla kurulan Türk Tarih Encümeni başkanlığına Köprülü getirilmiştir. Bu süreçte encümen, varlığını Darülfünun Edebiyat Fakültesi bünyesinde sürdürmüştür. Köprülü’nün başkanlığında, Türk Tarih Encümeni’nin ancak 7 sayısı yayınlanmış; hükümetin yardımlarını kesmesi üzerine Encümen kapanma noktasına gelmiştir. Nihayet 1932 yılında Köprülü’nün Türk Tarihi Tetkik Cemiyeti’ne üye olmasıyla Encümen kapanmıştır.

Köprülü, Cumhuriyet inkılaplarını desteklemekle birlikte yeni devletin toplumsal, siyasal hamlelerinde, sosyolojik gerçeklikten yoksun ve acil çözümler üretmesini, Batı’nın akıl ve disiplininden ziyade biçimsel özelliklerinin taklit edilmesini şiddetle eleştirmiştir. Nitekim Latin harflerinin kabulü konusuna da talî ve şeklî bir mesele olduğunu düşünerek karşı çıkmış; fakat 1928 harf devriminden sonra bu görüşünü terk etmek zorunda kalmıştır. Özellikle 1930’lu yıllarda kaleme aldığı makalelerde Köprülü, harf inkılabının ateşli bir taraftarı olmuş; onu “Türk rönesansı” olarak değerlendirmiş ve Ortaçağ zihniyetinden kurtuluş için önemli bir araç görmüştür.

1931 yılında Türkiyat Enstitüsü bünyesinde yayınlanan Türk Hukuk ve İktisat Tarihi Mecmuası’nda yazdığı “Bizans Müesseselerinin Osmanlı Müesseselerine Tesiri Hakkında Bâzı Mülâhazalar” makalesiyle Batılı bilim adamlarının dikkatini bir kez daha çekmeyi başarmıştır.

15 Nisan 1931’de kurulan Türk Tarihi Tetkik Cemiyeti, Türk Tarihinin Ana Hatları’nı yeniden yazdırmak, orta öğretimde okutulan tarih derslerinin içeriğini tespit etmek, en önemlisi Türk tarih tezini güçlendirmek ve meşrulaştırmak amacıyla bir kongre düzenlemiştir. 2-11 Temmuz 1932 tarihleri arasında düzenlenen kongrede resmî ideolojiyi savunan tarihçilerle onların görüşünü ilmî bulmayanlar arasında tartışmalar yaşanmıştır. Resmî görüşün karşısında yer almakla birlikte Köprülü’nün dil ve tarih kongrelerindeki muhalefeti düşük yoğunluklu olmuş; konunun içeriğinden ziyade yöntemi üzerinde durmuştur. Köprülü’nün itirazları iktidar ve söyleminin esiri olmuş; çok geçmeden Türk tarih tezini savunan tarihçilerle hem-fikir olduğunu itiraf etmek zorunda kalmıştır.

Cumhuriyet’in 10. yıldönümünün kutlandığı 1933 yılı, Köprülü’nün en faal olduğu yıllardan biridir. 1933 yılında söz derleme komitesi içinde yer almıştır. 23 Eylül 1933 tarihinde toplanan ve Cumhuriyetin 10. yıl kutlamaları için oluşturulan komiteye başkanlık etmiştir. Ertesi yıl, yeni dil durumuna göre edebiyat ve bu dersin okullarda okutulma şekline yönelik oluşturulan komisyona başkanlık yapmıştır. 1934 yılında The Encyclopedia of Islam’ın yazarları arasına katılmıştır. Söz konusu ansiklopedi, onun Osmanlı-Türk edebiyatına ilişkin makalesini yayınlayarak oryantalistler dışında ilk defa bir Türk bilim adamına kapılarını açmıştır. 1935 yılında Türk Halk Edebiyatı Ansiklopedisi’ni neşretmeye başlamıştır.

1935 Haziranında Kars milletvekili olan Köprülü, bir yandan İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi’ndeki derslerine devam ederken diğer yandan Atatürk’ün arzusuyla Mülkiye Mektebi’nde Osmanlı-Türk Müesseseleri Tarihi, Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi’nde Orta Zaman Türk Tarihi derslerini de vermiştir. 1935 yılında Halkevleri’nin yayın organı olan Ülkü Halkevleri Dergisi’nin yöneticiliğini üstlenmiş ve bu görevini 1941 yılına kadar aralıksız sürdürmüştür. Yeni Türkiye’nin ideolojik ve kültürel yönelimlerini anlamak için dergi birinci derecede önemli kaynaklar arasındadır.

Türk Edebiyatında İlk Mutasavvıflar ve takip eden verimli çalışmalarının ona kazandırdığı uluslararası şöhret, pek çok yabancı akademik kuruluş tarafından verilen ilmi payelerle de taçlandırılmıştır. 1925 yılında Barthold’un tavassutuyla Sovyet İlimler Akademisi muhabir üyesi ve Macaristan Akademisi muhabir üyesi seçilmiştir. Ancak giderek akademik bağımsızlığını yitiren ve komünist propagandanın merkezi hâline gelen Sovyet Akademisi, 1948 yılında onu üyelikten çıkarmıştır. 1927’de Heidelberg Üniversitesi tarafından kendisine fahrî felsefe doktoru unvanı verilmiştir. 1929’da Çekoslovak Şark Cemiyeti muhabir üyeliğine atanmıştır. 1930 yılında Almanya Arkeoloji Cemiyeti üyesi olmuştur. 1935’te davet edildiği Sorbon Üniversitesi’ne, Osmanlı Devleti’nin Kuruluşu ile ilgili bir dizi konferans vermek için gitmiştir. Burada Fransızca olarak sunduğu üç konferans, 1935’te Les origines de l’Empire ottoman (Osmanlı İmparatorluğu’nun Kuruluşu) adıyla basılmıştır. 1937 yılında Atina Üniversitesi ve 1939 yılında Sorbonne Üniversitesi taraflarından kendisine fahri doktora payesi verilmiştir. 1939’da Macar İlimler Akademisi muhabir üyeliğine seçilmiş; 1964’te ise bu üyeliği şeref üyeliğine yükseltilmiştir. 1940’ta Amerikan Şark Cemiyeti fahrî üyesi olan Köprülü, 1947’de bu cemiyetin şeref üyeliğiyle onurlandırılmıştır. 1956 yılında Karaçi Üniversitesi tarafından fahrî hukuk doktorluğu unvanına layık görülmüştür. 1958-1959 yılları arasında Ford Vakfı ve Harvard Üniversitesi’nin davetiyle Harvard ve Columbia Üniversitelerinin Yakın ve Ortadoğu Dilleri Enstitüsü’nde çeşitli konferanslar vermek üzere Amerika’ya gitmiş; burada bulunduğu sırada Amerikan Tarih Cemiyeti şeref üyeliği payesini almıştır. 1964’te Londra School of Oriental and African Studies’in muhabir üyeliğine seçilmiştir.

Köprülü, II. Dünya Savaşı’ndan sonra akademik kimliğinden ziyade siyasî kimliği ile temayüz etmiştir ve bu bağlamdaTürk demokrasi tarihinin en önemli olaylarından biri olan, Demokrat Parti’nin kuruluşunda önemli bir rol oynamıştır. CHP içinde Çiftçiyi Topraklandırma Kanunu tasarısı sırasında ortaya çıkan muhalefet hareketi, 29 Mayıs 1945 tarihinde gerçekleşen bütçe görüşmelerinde somutlaşmış; sözü edilen tarihte Saraçoğlu hükümetinin meclisten güven oyu istemesi sırasında Emin Sazak, Refik Koraltan, Celal Bayar, Fuad Köprülü, Hikmet Bayur, Adnan Menderes ret oyu vermişlerdir. Kamuoyunda büyük yankı bulan bu olaydan çok kısa bir süre sonra, 7 Haziran 1945’te Celal Bayar, Adnan Menderes, Fuad Köprülü ve Refik Koraltan imzalı Dörtlü Takrir, CHP Meclis Grubu Başkanlığına sunulmuştur. Dörtlü Takrir’in 12 Haziran 1945 tarihinde parti grubunda görüşülerek reddedilmesinden sonra Adnan Menderes ve Fuad Köprülü’nün basın aracılığıyla CHP’ye yönelik eleştirilerini kamuoyuna duyurmaları, parti disiplinini bozmak olarak değerlendirilmiş; 21 Eylül 1945’te Menderes ve Köprülü’nün partiden ihraçlarına karar verilmiştir. Ardından söz konusu ihraçları parti tüzüğüne aykırı bulan Refik Koraltan da ihraç edilmiştir. Celal Bayar da Meclis’teki görevinden istifa etmiş ve 1 Aralık 1945’te partiden ayrılmış ve 7 Ocak 1946’da Köprülü’nün hazırladığını öne sürdüğü parti programıyla, Demokrat Parti doğmuştur. O, Cumhuriyetin aşırı Batılılaşma politikalarına karşı çıkan, tarihî süreklilik ve geleneği vurgulayan, bu niteliğiyle muhafazakâr tabana seslenen önemli bir siyasî aktör olarak temâyüz etmiştir. 1946 seçimlerinde Arapça ezanın tekrar okunacağına dair söylemi de ilk defa Köprülü dile getirmiştir. Bunun yanında Vatan, Kudret ve Kuvvet gibi dergilerde kaleme aldığı siyasî yazılarıyla da Demokrat Parti’nin ideolojisini şekillendirmiştir. Bununla birlikte Köprülü, Demokrat Parti’nin iktidarı döneminde parti içinde baş gösteren nüfuz mücadelelerinden derin bir biçimde etkilenmiş; Celal Bayar ve Adnan Menderes kliğinin arasında kalmıştır. Menderes’in önceleri Bayar’a karşı bir güç dengesi olarak gördüğü Köprülü, 1953’ten sonra istenmeyen adama dönüşmüştür. 1955 yılında Devlet bakanı, başbakan yardımcılığı ve dışişleri bakanlığı gibi görevleri sürdürmüşse de bir müddet sonra partiden istifa etmiştir.

1958 yılında Harvard Üniversitesi’nden aldığı bir davet üzerine bir yıl süreyle araştırmalarda bulunmak ve konferanslar vermek amacıyla Amerika’ya gitmiştir. Bu süre bir yıl daha uzatılmak istenmişse de kabul etmemiş; 2 Temmuz 1959’da yurda dönmüştür.

1960 askeri darbesinden sonra Yassıada Mahkemelerinde 6-7 Eylül olaylarında rolü bulunduğu gerekçesiyle tutuklanmış, 5 Ocak 1961 tarihinde suçsuz olduğu anlaşılarak beraat etmiştir.

Siyasi hayatta yaşadığı hayâl kırıklığıyla asıl mesleğine geri dönen Köprülü, 1962 yılından itibaren kendisini yarım kalmış eserlerini tamamlamaya, eski harflerle neşredilmiş eserlerinin yeniden basılmasına adamıştır. Türk Saz Şairleri Antolojisi’nin birinci cildini tamamlamış; Nâmık Kemal’in Renan Müdafaanâmesi’ni neşretmiştir. 1964 Ağustosunda kaleme aldığı “Orta Asya Türk Dervişliği Hakkında Bazı Notlar”, onun son bilimsel çalışması olmuştur. 15 Ekim 1965 tarihinde Ankara’da Atatürk Bulvarı’nda geçirdiği bir trafik kazası sonucunda sol kalça kemiğiyle bacağı kırılmış ve Numune Hastanesi’ne kaldırılmıştır. Ancak bakımındaki bazı hata ve ihmaller nedeniyle 1966 Haziran ayı başlarında İstanbul’daki getirilmiştir. Hastalığının ilerlemesi üzerine Baltalimanı Hastahanesi’ne kaldırılan Köprülü, 28 Haziran 1966’da, 76 yaşında vefat etmiştir. 1 Temmuz Cuma günü Beyazıt Camiinden kaldırılan naaşı, İstanbul Üniversitesi merkez binasında yapılan törenin ardından Sultan Mahmud Türbesi karşısındaki Köprülü aile mezarlığına defnedilmiştir.

Göktürk Ömer

Fuad Köprülü tarafından, “Ne bahtiyar tesadüf! Türkiye’deki Türklerin millî hakkını bir ‘tez: müddea’ şeklinde ileri süren ilk milliyetperver roman, bundan senelerce evvel Halide Hanım tarafından yazılmıştı; Türkiye dışındaki Türklerin de bizim kardeşlerimiz olduğunu gösteren ruhumuzun şefkat ve faaliyet ufuklarını genişleten ikinci Türkçü roman da yine bir Türk kadını tarafından neşrediliyor…” sözleriyle tebcil edilen ikinci Türkçü romanı, yani “Aydemir”i yazan Müfide Ferit Hanım, Kastamonu’da doğdu. Babası, Kemahlı Mazhar Paşa’nın oğlu Şevket Bey; annesi, Plevne şehitlerinden Zâimzâde İsmail Efendi’nin kızı Feride Hanım’dır. Trablusgarp’ta İtalyan rahibe okulunda öğrenim gördü. İtalyanca ve Fransızca’nın yanı sıra özel ders alarak Arapça ve Farsça öğrendi. 1903 yılında 11 yaşındayken Paris’e gönderildi ve Versailles Lisesi’ne yazıldı. Müfide Ferit, 1907 yılında,  sonraki yıllarda meşhur Turan risâlesini yazacak ve Türk Ocakları’nın 1912’de ikinci genel başkanı olacak Ahmet Ferit (Tek) ile evlenmiştir. Hayatının bundan sonraki safahatı, kocasının muhalif olarak sürgün (Sinop) edileceği veya büyükelçi olarak görevli (Londra, Varşova, Tokyo) bulunacağı çeşitli şehir ve ülkelerde, onunla birlikte geçmiştir.

1908’de II. Meşrûtiyet’in îlân edilmesiyle İstanbul’a dönmüş olan Müfide Ferit, Türk Ocakları’nda çeşitli konferanslar vermiş; ayrıca Sevim Bike takma adıyla Türk Yurdu ve Şehbal dergilerinde yazılar ve öyküler yayımlamıştır. 1914’te, ileride Türkiye’nin en önemli sanat târihçisi olarak tanınacak olan, kızı Emel Esin dünyâya gelmiştir. Kocası Ahmet Ferit Tek’in, İttihat ve Terakki’ye muhalefet etmesi sebebiyle Sinop’a sürülmesi üzerine, onunla birlikte Sinop’a gitmiş ve bu zaman diliminde (1913-1918) Aydemir’i yazıp bastırmıştır.

Fuad Köprülü’nün ifâdesiyle; “Türkçülük mefkûresinin ne yüksek ve ne insanî bir mahiyeti olduğunu idrak edemeyenler, bu mefkûrenin kan ve demirle değil, aşk ve samimiyetle, yıkarak değil, bilâkis yaparak inkişaf edeceğini anlamak için Aydemir’i okumalıdırlar”. Halide Edip Adıvar’ın Yeni Turan kitabından sonra ikinci Türkçü roman olarak tanımlanan Aydemir’i yazan Müfide Ferit Hanım, roman karakterinin dilinden; “Benim memleketim Türk olan her yer; sevgilim, âilem, üzüntüde her insan” diyerek Türk olmayanlara karşı düşmanlık ve kin beslemediğini;  “En büyük tesellî başkalarının elemlerini tedavidedir”, “Mazlumların hâkim oldukları gün zalimler kahredilemeyecek. Onlar da serbest ve memnun kalacaklar. Çünkü bizim aradığımız, mazlumla zâlimin yer değiştirmesi değildir, bu ilelebet iki tarafı da yıkarak perişan edecek neticesiz bir işkence olurdu”,  ifâdeleriyle ise insânî ve evrensel ilkelerin de peşinde olduğunu anlatmaya çalışmıştır. Suyu Arayan Adam’ın müellifi, Kadrocu Şevket Süreyya Bey, işte bu romandaki büyük idealist karakterden etkilenerek “Aydemir” soyadını almış ve “onu cephede bir an bile elimden bırakmadım” sözleriyle eserin kendi üzerindeki teshîr edici gücünü ortaya koymuştur.

Müfide Ferit, İstanbul’un mûtena bir tepesinde kurulmuş ve “Arnavut olan kapıcısından ve ruhlarını, milliyetlerini emmek için aldıkları talebelerden başka, buraya ne Türk, ne Türklük giremezdi… […] Hakikatte ‘buraya Türk giremez’ demek doğru değildi. ‘Türk girer; fakat Türk çıkmaz.’ Dante’nin: ‘Buraya girerken bütün umudu bırakınız’ dediği gibi buraya da girerken bütün Türklüğü bırakınız, demek lâzımdı” sözleriyle tanımladığı bir Amerikan mektebinin Türk kızları üzerinde bıraktığı yıkıcı ve kozmopolit tesirleri göstermek maksadıyla da 1924 yılında Pervaneler adlı romanını yazmıştır. Müfide Ferid, böylece, fazla eser vermemesine rağmen, nesilleri millî şuur ve ülkü bakımından etkileyen romanlarıyla ismini edebiyat târihimize sokmuştur.

Özge Aydın

Son dakika: Hafta sonu için 30 büyükşehir ve Zonguldak’ta sokağa çıkma yasağı ilan edildi.

30 BÜYÜKŞEHİR HANGİLERİ?

30 BÜYÜKŞEHİR HANGİLERİ?

Adana – Adana Büyükşehir Belediyesi

Ankara – Ankara Büyükşehir Belediyesi

Antalya – Antalya Büyükşehir Belediyesi

Aydın – Aydın Büyükşehir Belediyesi

Balıkesir – Balıkesir Büyükşehir Belediyesi

Bursa – Bursa Büyükşehir Belediyesi

Denizli – Denizli Büyükşehir Belediyesi

Diyarbakır – Diyarbakır Büyükşehir Belediyesi

Erzurum – Erzurum Büyükşehir Belediyesi

Eskişehir – Eskişehir Büyükşehir Belediyesi

Gaziantep – Gaziantep Büyükşehir Belediyesi

Hatay – Hatay Büyükşehir Belediyesi

İstanbul – İstanbul Büyükşehir Belediyesi

İzmir – İzmir Büyükşehir Belediyesi

Kahramanmaraş – Kahramanmaraş Büyükşehir Belediyesi

Kayseri – Kayseri Büyükşehir Belediyesi

Kocaeli – Kocaeli Büyükşehir Belediyesi

Konya – Konya Büyükşehir Belediyesi

Malatya – Malatya Büyükşehir Belediyesi

Manisa – Manisa Büyükşehir Belediyesi

Mardin – Mardin Büyükşehir Belediyesi

Mersin – Mersin Büyükşehir Belediyesi

Muğla – Muğla Büyükşehir Belediyesi

Ordu – Ordu Büyükşehir Belediyesi

Sakarya – Sakarya Büyükşehir Belediyesi

Samsun – Samsun Büyükşehir Belediyesi

Şanlıurfa – Şanlıurfa Büyükşehir Belediyesi

Tekirdağ – Tekirdağ Büyükşehir Belediyesi

Trabzon – Trabzon Büyükşehir Belediyesi

Van – Van Büyükşehir Belediyesi

Samsun Çarşamba doğumlu hukuk ve siyâset adamı Ali Fuat Başgil, ilköğrenimini Çarşamba’da tamamladı. Orta tahsilini İstanbul’da sürdürürken I. Dünya Savaşı’nın patlak vermesiyle yedek subay olarak askere alınıp Kafkas cephesine gönderildi ve savaş boyunca burada kaldı. Yarım kalan tahsilini 1921’de, Paris’te, Buffone Lisesi’nde tamamlayan Ali Fuat, Grenoble Hukuk Fakültesi’nde yükseköğrenim görüp, Paris Hukuk Fakültesi’nde Boğazlar meselesini ele aldığı La Question des Detroits başlıklı doktora teziyle 1928’de hukuk doktoru oldu. Paris Siyâsî İlimler Okulu ile Edebiyat Fakültesi’nden felsefe diploması da alan Ali Fuat Başgil, Lahey’de Devletler Hukûku Akademisi’nin kurslarını da bitirdikten sonra, 1929’da Türkiye’ye döndü.

Maarif Vekâleti’ne bağlı Yüksek Tedrisat Umum Müdürlüğü’nde müdür muavin olarak ilk görevine başlayan Başgil, 1930’da Ankara Hukuk Fakültesi bünyesinde açılan sınavı kazanarak hukuk doçenti olmuş, bir yıl sonra aynı fakültede Roma hukûku profesörlüğüne tâyin edimiştir. Bu görevi sürdürürken Gazi Terbiye Enstitüsü’nde medeniyet târihi derslerini okutan Başgil, Dârülfünûn reformu sonrasında yeniden teşkilatlandırılan İstanbul Üniversitesi’ne, teşkilât-ı esâsiye hukuku hocası olarak geçmiş ve Mülkiye Mektebi’nde de hocalık yapmıştır. Başgil, 1937’de Hatay anayasasını hazırladığı gibi, aynı yıl Cenevre’de Hatay’ın bağımsızlığı konusunda toplanan Birleşmiş Milletler Cemiyeti Komisyonu’nda Türk heyetinin hukuk müşâvirliğini deruhte etmiştir. 1938’de îtibâren İstanbul Hukuk Fakültesi dekanı olan Başgil, 1939’da ordinaryüs profesör unvânını almış, iş hukuku dersini ihdâs ederek okutmaya başlamıştır. Ayrıca 1940’da, aynı konuda Türkiye İş Hukuku başlıklı kitabını neşretmiştir. 1942’de kısa süreli olarak Ankara Hukuk Fakültesi ve Mülkiye Mektebi’nde hocalık yaptıktan sonra, 1943’te İstanbul Üniversitesi’ndeki kürsüsüne dönmüştür. Başgil, 1946’da, 1933 – 1944 yılları arasındaki bâzı konuşma ve etütlerini Hukukun Ana Mesele ve Müesseseleri. Siyasî ve Sivil Hukuk Üzerine Etütler başlığıyla kitaplaştırmıştır. 1943 – 1944’te Eminönü Halkevi’nde “Gençliğe Öğütlerim” başlığıyla verip daha sonra Cumhuriyet gazetesinde yayınladığı ve 1947’de Üsküdar Halkevi İdâresi’nde bir öncekinin devâmı mâhiyetinde “Terbiyenin Karakter üzerindeki Tesiri” başlığıyla verip Tasvir gazetesinde neşrettiği konferanslarını genişleterek 1949’da Gençlerle Başbaşa adlı, günümüzde de en çok okunan ve aranan kitabını neşretmiştir. Türkçe konusunda, dil üzerindeki yapay ve bozucu ameliyeleri eleştirdiği ve evvela 1945’te Cumhuriyet ve Vatan gazetelerinde yayınlanan yazılarını 1948’de Türkçe Meselesi adıyla kitaplaştıran Başgil; bu yazılarla ilgili olarak sıkıntıya girmiş, basında çeşitli hücumlara mâruz kaldığı gibi, üniversite rektörlüğünün, kendisinin protesto edilmesi yönünde bazı hocalara ve Maarif Vekâleti’nin, hakkında tahkikat açılması için Adliye Vekâleti’ne yaptığı başvurular sonuçsuz kalmıştır. 1950 Nisan sonu ve Mayıs başında Beyazıt’taki Talebe Lokali’nde din hürriyeti ve lâiklik üzerine yaptığı konuşmalarını da aynı şekilde on iki makâle hâlinde Yeni Sabah’ta yayınlayıp birtakım ilâvelerle 1954’te Din ve Laiklik adıyla kitaplaştıran Başgil’in, 1960’ta da İlmin Işığında Günün Meseleleri adlı kitabında, hürriyetler, demokrasi, anayasa meseleleri gibi konularda yazdığı çeşitli makaleler ve verdiği konferanslar bir araya getirilmiştir. Başgil, 1960 darbesinden sonra Millî Birlik Komitesi tarafından üniversitedeki görevinden uzaklaştırılmış, daha sonra düzenlenen özel bir kânunla üniversiteye dönmesi için imkân doğmuşsa da bunu kabûl etmeyerek 1961’de emekliye ayrılmıştır. Bu yıl içerisinde, 1944 – 1959 yılları arasında muhtelif mecrâlarda yayınlanan demokrasi, insan hakları, vatandaş hürriyeti, seçim kânunu gibi konulardaki yazıları derlenerek Demokrasi Yolunda başlığıyla topluca yayınlanmıştır.

1961’de Adalet Partisi listesinden bağımsız aday olarak seçime girip Samsun senatörü seçilen Başgil, bu görevdeyken cumhurbaşkanlığına adaylığını koymuş; fakat birtakım baskılar sebebiyle hem adaylığını çekmiş hem senatörlükten istifâ etmiştir. Bu adaylığı esnâsında yaptığı konuşmalarda ve önceki muhtelif yayınlarında Anadolucu bir milliyetçilik anlayışına sâhip olduğu anlaşılan Başgil, Türk milletini, “Muhtelif soy unsurlarının uzun bir tarih vukuatı ve istihâleleri içinde ve bir çok ruhî ve içtimaî faktörlerin yumruğu altında yoğrulup Türk ekseriyetinin kanı, inancı ve kültür ile kaynaşmasından hâsıl olan ve ülke hududları Lozan muahedesiyle çizilen” bir millî varlık olarak tanımlamıştır. 7 Ekim 1961’de “Seçim Konuşmalarım” başlığıyla Son Havadis gazetesinde de bu minvalde ifâdeler kullanması ve Anadolu Türklüğünün dil açısından hısımlığı olmakla birlikte ruh ve bedenen Orta Asyalı olmadığını, bilakis “İslâm çemberiyle çevrilmiş bir ülkede ırklar sentezi hâlinde yaşayan nev’i şahsına münhasır bir millet” olduğunu iddia etmesi üzerine, Türkçü-Turancı milliyetçiliğin öncü ismi Atsız Bey tarafından neşredilen sekiz sayfalık Ordinaryüsün Fahiş Yanlışları başlıklı risâlede sert bir dille tenkîd edilmiş; aynı risâlede, vaktiyle Nâzım Hikmet’in hapisten çıkması için verdiği imza dillendirilerek ve 1950’de Zafer gazetesinde kaleme aldığı bir yazıda milliyet fikrinin asgarî düzeyde ele alınsa bile kollektif bir egoizme götürüp milletlerarası münâsebetlerde ayırıcı bir rol oynadığı, dinin de 20. asır dünyâsında barıştırıcı bir rolü olamayacağına dâir ifâdeleri alıntılanarak, Başgil’in milliyetçiliğinin de dindarlığının da meşkûk olduğu, millî şuura mâlik olmayan birinin cumhurbaşkanlığının desteklenmemesi gerektiği kuvvetle ihtâr edilmiştir.

1962’de Cenevre Üniversitesi’nin Türk Tarihi ve Dili Kürsüsü’nde görev yapan Başgil, bir yıl sonra Cenevre’de yayınlanan ve “günümüz Türkiye’sinin iç siyasetine ilgi duyan Fransız okuyucusuna seslen”diğini belirttiği, La Révolution Militaire de 1960 en Turquie “ses Origines” adlı eserinde, cumhuriyetin kuruluşundan îtibâren siyâsî gelişmeleri özetleyerek Demokrat Parti iktidarının müsbet ve menfî icraatlarını ele aldıktan sonra zayıflaması ve 1960 ihtilâline giden süreci değerlendirmiş; bu yayın üzerine, Kadıköy savcısı tarafından anayasa nizâmını bozmak ve yurtdışında memleketin îtibârını zedelemek ithâmıyla hakkında amme dâvâsı açılmış, on yıl ağır hapisle tecziyesi istenmiştir. Ömrünü, anayasaya nizamının tesisine hasreden Başgil’in bu eserinin, bir bilirkişi heyeti tarafından incelenmesiyle, müsnet suçların hiçbirini irtikâb etmediği ortaya konulmuş ve büyük bir haksızlığın önüne geçilmiştir. Eser, 1966’da 27 Mayıs İhtilâli ve Sebepleri başlığıyla Türkçe olarak da yayınlanmıştır. Başgil, 1965 seçimlerinde Adalet Partisi milletvekili olarak parlamentoya girmiş, Anayasa Komisyonu başkanlığı yapmıştır. Başgil’in, 1962’de İsviçre’de, o günden geriye dönük olarak yazdığı muhtasar hâtırâları, ölümünden çok sonra, 1990 yılında Ord. Prof. Dr. Ali Fuat Başgil’in Hatıraları ve sonraları sâdece Hâtıralar adıyla, hacimsiz bir eser olarak yayınlanmıştır.

Göktürk Çakır

İstanbul’da doğan Falih Rıfkı Atay, ilk ve orta öğrenimini tâkiben İstanbul Dârülfünûnu’nun Edebiyat Şubesi’ni bitirmiş, kâtip olarak devlet memûriyetinde bulunmuştur. Yedek subaylığını Filistin ve Suriye cephelerinde İttihat ve Terakki’nin önde gelen isimlerinden Cemal Paşa’nın kâtibi olarak yapan Atay, bu döneme âit anılarını, 1919’da Ateş ve Güneş ile 1932’de yayınlanan Zeytindağı adlı eserinde anlatmıştır. Cemal Paşa’nın Bahriye Nâzırı olmasıyla nezârette çalışmaya başlayan ve Heybeliada Çarkçı Mektebi’nde Türkçe öğretmenliği yapan Falih Rıfkı, Ertaylan’a göre, Servet-i Fünûn’da yayınlanan şiirlerine nazaran nesirde daha “veciz, münakkah ve seyyal” bir ustadır. 1918’de Akşam gazetesini kurmuş ve bu gazetedeki yazılarıyla Millî Mücâdele’yi desteklemiştir. 1917’de İttihat ve Terakki Cemiyeti’nin maddî desteğiyle çıkarılmaya başlanan, Malta’ya sürülene dek Ziya Gökalp’ın idâre ettiği Yeni Mecmua’nın yöneticisi olmuş, 1923 yılı içinde bu dergiyi on beş günlük periyotlarla 60. sayıdan 90. sayıya kadar neşretmiştir. Aynı yıl T.B.M.M.’de milletvekili olan ve bunu 1950’ye kadar sürdüren Atay, Hâkimiyet-i Milliye, Ulus ve Milliyet gibi gazetelerde başyazarlık yapmış ve 1952’de kurduğu Dünya gazetesini vefâtına kadar aynı görevi uhdesinde taşıyarak idâre etmiştir.

Atatürk inkılâplarının destekçisi ve savunucusu olarak temâyüz eden ve ilk Türkçü neşriyatların ve Türk Gücü gibi Türkçü derneklerin içinde de görülen Falih Rıfkı, sonraki yıllarda cumhuriyet rejimin ekseni dışındaki bağımsız Türkçü oluşumlarla asla uzlaşamamış ve bilhassa 1944 Türkçülük olayları sırasında ve sonrasında, devletin nâhak baskı ve tasallutunun bir taraftârı olarak onların şiddetli eleştirilerine muhatap olmuş, hatta Türkçülüğü de haklı olarak alay konusu yapılmıştır. Onun, Balkan Savaşları sonrasında Turancılığı savunmasına, imparatorluğun geleceğini Turancı gençlikte görmesine, Gökalp’ın Yeni Lisan, Yeni Hayat düşüncelerine sarılmasına karşın, cumhuriyet sonrasında bu kanaatleri büyük ölçüde değişmiştir. Meselâ, gezi edebiyâtımızın dil açısından güzel örneklerini veren Atay’ın, 1970’te yayınladığı Gezerek Gördüklerim adlı kitabında, “Rumeliyi Unutalım” yazısı millî şuur ve millî ülkü açısından tam bir fâciâdır ve Türkçülüğünün mahdut bir Türkiyecilik fikrinden ibâret olduğunu, asla bu kadroya dâhil edilemeyeceğini gösteren ibretlik bir örnek teşkil etmektedir. Zaten Turancılar’a karşı kaleme aldığı yazılarından birinde “Biz Türkiye Türkçüsü ve istiklâlcisiyiz” diyerek, gençlik yıllarındaki düşüncelerinin tam zıddına olarak, yurtdışındaki Türklük âlemiyle alâkadar olmayı anayasa prensiplerine aykırı, millî birlik ve Türkiye’nin emniyeti için tehlikeli bulmuş olan şöhretli gazeteci, ayrıca bir zamanlar “Hürriyet kahramanı” diye derâguş ettiği Enver Paşa’dan da sonraki yıllarda, gençliğin aradığı hürriyetleri ona veremeyip Müslüman Ortaçağı’nı “bütün yeşilliği ile” devam ettirecek bir adam olarak bahsetmiştir. Atay, hayatı boyunca sâdece yeni rejimin prensip ve hedeflerine bağlı kalmıştır.

 Atay bir gezi edebiyatçısıdır. 1930’da yayınlanan Faşist Roma, Kemalist Tiran, Kaybolmuş Makedonya’da, İtalya ve Balkanlar’a dâir izlenimlerini aktarmış, 1927’de Hakimiyet-i Milliye’de tefrîka edilen ve 1931’de yeni notlarla kitaplaştırılan Denizaşırı’da ise Latin Amerika gezi ve intibâlarını ele almıştır. Aynı yıl Yeni Rusya adlı kitabında ilkel bir memleketi Batı uygarlığı seviyesine çıkaran ihtilâlci metodları övmüş, 1932 yılında hem faşist İtalya hem komünist Rusya’ya yaptığı ikinci geziyi de Moskova Roma adıyla kitaplaştırmıştır. Bu gezilerinde zaman zaman o rejimlere övgüler düzse de Atay’ın temel meselesinin memleket açısından örnek alınmak üzere gözlemlenen kalkınma yöntemleri olduğu anlaşılmaktadır. O, belli ki sâdece Kemalist’tir. Hayatını gazeteciliğe hasreden ve bu bağlamda canlı ve önemli tasvirleriyle 1961’de yayınladığı Çankaya adlı kitabında Atatürk ve çevresindekilerin “Yeni Türkiye”sini anlatan Atay, F. Şirin’ göre “Atatürk’ün liderliğinde başlatılan ulus devlet inşasında sistemin kendini yeniden üretmesini sağlayan en önemli araçlardan biri olan basın üzerinden sürece etkin bir şekilde katıl(mış), Kemalizm’in prensipleri doğrultusunda halkın modernleşmesini sağlamak için yazılarını etkili birer propaganda aracı olarak kullan”mıştır.

Göktürk Ömer Ç

Kazak edebiyâtının büyük Türkçü şâiri ve Türkistan bağımsızlık mücâdelelerinin önde gelen siyâsî figürlerinden olan Mağcan, Soltüstük (Kuzey) Kazakistan’ın Buylayev İlçesine bağlı Sasıkköl’de, nüfuzlu bir köy yöneticisinin oğlu olarak dünyâya gelmiştir. Babası Beken, 1897 yılında Rus baskınlarından birinden kaçıp Kazaklar arasına sığınan Ahiyetten Bakanov adlı aydın bir Başkurt’u, köyde hem kendi çocuklarına hem diğer çocuklara öğretmenlik yapması için kalmaya iknâ etmiş ve Mağcan da ilk eğitimini ondan almıştır. Okuma yazmayı öğrendikten sonra Kısâs-ı Enbiyâ’yı okuyarak ilk temrinlerine başlayan Mağcan, babası tarafından Kızılcar Medresesi’ne verilmiş ve burada dört yıl boyunca İslâmî bir tedrisattan geçerek Arapça ve Farsça da öğrenmiş, şâirlik kaabiliyeti de bu yıllarda uyanmaya başlamıştır. Bilhassa, Kazak edebiyâtında derin düşüncenin şâiri sayılan Abay Kunanbay’dan etkilenen ve ilk şiirlerinden bâzılarını ona ithâf eden Mağcan, 1905 yılında Şalakazak Medresesi’nde okumaya başlamış, burada da İstanbul’da eğitim görüp gelmiş Muhammedcan Begiş, hocası olmuştur. Burayı 1910’da bitirdikten sonra Ufa’ya gidip Galiya Medresesi’nde bilhassa Rus edebiyâtı konusunda bilgisini artırmış ve Tatarların klâsik şâiri Âlimcan İbrahim’in öğrencisi olmuş; fakat onun, Galiya Medresesi’nin ona yeni bir şey katmayacağı yollu telkiniyle ikinci sınıfta buradan ayrılıp Kızılcar’a dönerek Miryakup Dulat’tan bir kış boyunca Rusça öğrenmiştir.

İlk şiir kitabı olan Çolpan, 1912’de Kazan’da basıldıktan sonra Avrupa ilmini tanımak maksadıyla 1913’te Ombı’ya gelen ve Muallimler Mektebi’ne kaydolan Mağcan’ın hayatında 1913 yılı, A. Özdemir’e göre yeni bir yükselme çağı olur ve “bundan sonra o, eserlerinde çoklukla kendi zamanının her türlü hadisesini, ahvalini resmetmeye meyleder. O, hürriyet yolunu, ne geçmişte, ne gidende, ne Doğu’da, ne Batı’da arar; halkının, saadeti ve bahtı ancak mücadele ile bulacağına inanır.” Mağcan, 1913 – 1916 arasında Rus ve Batı edebiyatlarını tehâlükle okumaya, o mecrâlarda yetişen büyük ediplerin fikirlerinden ilhâm almaya başlar. Bu sıralarda Türkistan’da başlayan 1916 isyanları da şâirdeki millî heyecanları canlandırır. 1917’de kurulan milliyetçi Alaş Orda Partisi’ne Akmola vilâyetinden Eğitim Komisyonu üyesi olarak seçilir ve hükûmette yer alır; fakat Ekim İhtilâli’nin getireceğine inanılan hürriyet bizzat o ihtilâlin eliyle boğulduktan sonra parti dağıtılır. Bu sırada Mağcan, Bostandık Tuvu (Hürriyet Tuğu) gazetesinde redaktörlük yapmaktadır.

1917’de evlenen, 1918’de tutuklanıp dört ay hapse atılan ve 1919’da bir doğum sırasında karısını, bir süre sonra da küçük çocuğunu yitiren Mağcan’ın hayâtının tek sıkıntılı evresi bu dönem olmayacaktır. Kendini toparladıktan sonra, bir eğitimci olarak da temâyüz etmeye başlayan ve bu meseleye dâir yazılar kaleme alan Mağcan’ın 1922’de Orınbor’da basılan Pedagogika adlı kitabı bu yönünü ortaya koyan nitelikli bir örnektir. Buna, 1926’da Moskova’da basılacak olan Savattı Bol adlı ders kitabını da eklemeliyiz. Ayrıca Mağcan’ın, 1922’de Kazan’da Şiirler Külliyâtı adlı ikinci şiir kitabı yayınlanır. Bütün şiirlerini içeren bu derleme, bir yıl sonra Taşkent’te, Mağcan Cumabay Şiirleri adıyla tekrar basılacaktır. 1922 – 1923’te Taşkent’te bulunduğu dönem, şâirin şiir açısından en verimli yılları olur. Ayrıca bu dönemde, Şolpan ve Sana dergileri ile Akyol gazetesinde çalışır, Kazak – Kırgız Bilim Komisyonu üyesi olarak eğitim faaliyetlerinin içinde yer alır.

Kasım 1924’te, Moskova’da okuyan Kazak komünistleri tarafından şiirleri “milliyetçiliği terennüm ediyor, mâziyi övüyor” ithâmıyla(!) yaftalanan Mağcan, bu târihten îtibâren sürekli tarassut altında kalacak, rejim korkusuyla dostları tarafından terk edilip şiirleri artık basılmayacaktır. Netîcede iyice daralan kıskaç, Cumabay’ı, Moskova’da Doğu Halklarının Merkezi Matbaası’ndaki çalışma döneminden sonra vatanına dönüp Kazak Pedegoji Okulu ile Sovyet Parti Okulu’nda ders verdiği bir dönemde, 1929’da, yüzlerce Kazak aydınıyla birlikte aparıp Butırka hapishânesine yollayacaktır. On yıl hüküm giyen ve 1935’te Maksim Gorki’ye yazdığı mektupla bu tutsaklık dönemi biten Mağcan, çıkınca yine Kızılcar’a dönüp Rus Dili ve Edebiyatı öğretmenliği yapmaya başlamış; fakat iki yıl sonra bir dâvet üzerine Almatı’ya giderken o sıralar yükselmeye başlayan Stalin terörünün pençesine “halk düşmanı” suçlamasıyla düşerek komünist ideolojinin katledilmiş kurbanlarından biri olmuştur. Mağcan’ın, bir süre önce iki kardeşi de aynı ithamla alınmıştır. Bunlardan biri kaybolup giderken diğeri on yıl sonra memleketine dönecektir. Bir diğer kardeşi olan Seltay da kendisinin mevkûfiyetinden kısa bir süre sonra “halk düşmanının kardeşi” ithâmıyla(!) tutuklanmıştır. Seltay, Komünist Parti’nin 20. kurultayından sonra serbest kalabilmiş, 1960’ta ağabeyi Mağcan’ın aklandığına dâir eline resmî bir kâğıt tutuşturulmuştur; fakat Mağcan’ın eserlerinin tekrar gün yüzüne çıkabilmesi için 1988’i beklemek gerekecektir. Mezkûr yıl içinde Kazak mahkemeleri tarafından tezkiye ve îtibârı iâde edilen şâirin şiirleri de böylece serbest kalmıştır.

Mağcan Cumabay, 20. asır Kazak – Türk edebiyâtında lirizmin ve millî romantizmin şâhikalarından biri ve en önemlisidir. M. Kırımlı’nın da belirttiği gibi, “Mağcan Cumabay’ın şiirlerini okuyan Kazakların, 1910 ve 1920’ler itibarıyla var olan Türk dünyası kavramları oldukça kapsamlıdır. Yirminci yüzyılın başında Kazakların ırkdaş ve dildaş gördükleri halkların yaşadığı coğrafi saha Anadolu Türklerinin yuvası Osmanlı İmparatorluğu’ndan, Ural Dağları’ndan Orta Asya’nın kalbine kadar uzanan genişliği kapsıyordu.” Bu bağlamda, “Batur Bayan Destânı”, “Toksanın Tobı”, “Kazak Dili” gibi bâzı şiirlerinde açıkça Türklüğün büyüklüğü ve birliği ülküsünü işleyen, bir ata yurt olarak Türkistan’ı tebcîl eden, lisan birliğini Kazak lehçesi temel alınmak sûretiyle savunan bu Türkçü – Turancı şâir, “Türkistan-eki düniye esigi goy / Türkistan-er türiktin besigi goy” (“Türkistan iki dünya eşiğidir / Türkistan er Türk’ün beşiğidir”) mısrâlarıyla başlayan ve bu görüşlerinin tebellür ettiği “Türkistan” şiirinde, târihi “ateşli rüzgâr” gibi olan, ve “arslan bir millete vatan olmuş” Turan’ı methetmiş; dağlarından, pınarlarından, çöllerinden, göllerinden, “mübârek su”larından bahsetmiş; yeryüzünde ona denk bir coğrafya ve beşeriyette Türk’e denk bir millet olmadığını, Cengiz’in, Timur’un, Uluğ Bey’in, “dünyâya benzeri gelmeyen âlim” İbn Sinâ’nın, dokuz telli dombırasını çalarak gönülleri coşturan Fârâbî’nin o “asil kan”ı, “şerefli Türk kanı”nı (“Asıl han-kasiyetti türik kanı”) taşıdığını, övünçle anlatmış, Türkleri, atalarının izlerini aramak için Turan’a çağırmıştır. Bununla birlikte, K. Yesmagambetov’a göre, Magcan Cumabay’ın, bugüne dek hep Kurtuluş Savaşı veren Türkiye Türklerine yazdığı söylenen “Alıstagı Bavrıma” (Uzaktaki Kardeşime) şiiri, aslında Türkistan millî mücâdelesini sürdürmek üzere Avrupa’ya giden dostu Mustafa Çokay için yazılmıştır.

Göktürk Ömer

Müftü Salih Efendi’nin oğlu olarak Denizli’nin Buldan ilçesinde doğan hekim ve siyâsetçi Behçet Uz, ilköğrenimini Buldan’da bitirdikten sonra, yükseköğrenimine kadar geçecek tahsil aşamalarını İzmir’de tamamlamış, ardından Dârülfünûn Tıp Fakültesi’ne girerek, Balkan Savaşı sırasında eğitimi bir süre akim kalmakla berâber, 1918’de buradan mezun olmuştur. 1919’da Fakülte’nin Çocuk Hastalıkları Kliniğinde Dr. Kadri Râşid Paşa’nın yanında müderris muavini olarak göreve başlayan Behçet Uz, buradaki ihtisas eğitimini tamamlamasını müteâkiben, İzmir Memleket Hastânesi’ne Çocuk Hastalıkları Servisi Şefi olarak atanmıştır.

Sâdece görevli olduğu hastânede hekimlik hizmetini sürdürmekle kalmayıp başka kurumlarda da aynı hizmeti veren ve 1922’de İzmir Verem Mücâdele Cemiyeti’ni kurarak aynı şehirde Tabip Odası Başkanlığını da uhdesine alan Behçet Uz, 9 Eylül 1922’de Türk ordusunun şehre girişini gören mesut kalabalık arasında bulunmuştur. Uz, 1930 yılında meclis üyesi olarak İzmir Belediyesi’ne girmiş, 1932’de ise İzmir Belediye Başkanı olmuştur. 1942’de milletvekili olmasına değin on yıl boyunca İzmir’i yöneten bu çalışkan hekim, belediye başkanlığı boyunca, hem işgâl yılları ve şehrin istirdâdı esnâsında çıkan büyük yangının izlerini ortadan kaldırmak hem de şehre modern bir kimlik kazandırmak üzere pek çok îmâr faaliyetini yürütmüş, çok sayıda park ve bulvarın yapımı dışında, bugün bile İzmir’in en önemli eserlerinden olan ve kökleri 1923’teki ilk İktisat Kongresi’ne uzanan İzmir Enternasyonal Fuarı’nı, 1936’da Kültürpark içinde kurarak şehir ve ülke ekonomisine hâlâ süren mühim bir maddî ve kültürel katkı sağlamıştır. Ayrıca şehirde bir çocuk hastanesine yönelik ihtiyâcı gidermek üzere, 1938’de temellerini attığı ve 1947’de, yâni kendisinin Sağlık Bakanı olduğu dönemde, Başbakan Recep Peker tarafından açılışı yapılan ve bugün Behçet Uz’un adıyla anılan Çocuk Hastalıkları Hastânesi de bu süregelen hizmetlerinden bir diğeridir.

Parlamentonun VI. dönem ara seçimlerinde Denizli milletvekili olarak seçilen ve Birinci Şükrü Saraçoğlu hükûmetinde Ticâret Bakanı olarak 1942 – 1943 yılları arasında görev alan Behçet Uz, 1946’da tekrar milletvekili seçilmiş, Recep Peker ve Hasan Saka hükûmetlerinde 1946 – 1948 yılları arasında Sağlık ve Sosyal Yardım Bakanı olarak çalışmıştır. Bu dönemde, sağlık hizmetlerinin hükûmet tabiplerinden her kırk köy için oluşturulacak sağlık merkezlerine aktarılması, tedâvi edici sağlık hizmetleriyle koruyucu sağlık hizmetlerinin birlikte verilmesini öngören ve “1. On Yıllık Sağlık Plânı” veya “Behçet Uz Plânı” olarak bilinen sağlık tasarısını hazırlamış; fakat bu plân yasalaşmadan bakanlıktan ayrılmıştır. 1953’te Demokrat Parti’ye katılan ve 1954 seçimlerinde bu defa İzmir milletvekili olarak tekrar girdiği Meclis’te, 1954 – 1955 yılları arasında yeniden Sağlık ve Sosyal Yardım Bakanlığı görevini uhdesine alan Dr. Uz, önceki bakanlığı döneminde hazırlattığı plânı uygulamak için tekrar girişimde bulunmuştur.

Karatepe’den öğrendiğimize göre, 9. Millî Türk Tıp Kongresi’ne de sunulan bu sağlık plânı özetle, köylerde kurulacak sağlık merkezleri hâricinde, ülkeyi yedi sağlık bölgesine ayırarak her bölgede bir tıp fakültesi açıp hekim ve sağlık personeli sayısını artırmayı öngörmesi hâricinde, tam teşekküllü çeşitli ihtisas hastânelerinin ve başka kuruluşların elindeki hastânelerin tek elden idâre edilmesi, halkın sağlık güvencesi için sigortalanması, imkânı olmayanlar için özel idâre veya kurulacak bir sağlık bankası bütçesinden gereken finansmanların sağlanması gibi geniş ve ayrıntılı bir sosyal programa dayanıyordu. Bu plânın, yerel idârelerin denetiminde bulunan yataklı tedâvi merkezlerinin tek elden yönetimi ve bâzı ilçe merkezlerinde kurulan sağlık merkezleri dışındaki tüm ülke sathına yayılacak geniş kapsamlı hedefleri ne yazık ki yasalaştırılıp uygulanamamıştır. M. Karatepe’ye göre, koruyucu hekimlik ve tedâvi hizmetleri, böyle erken bir dönemde bu plânın öngörü ve hedefleri doğrultusunda sağlanmış olsaydı, halkın sağlık düzeyinin daha iyi bir gelişme göstermesi mümkün olabilirdi.

1957’de yeniden İzmir milletvekili seçilen Behçet Uz’un hâtırâları, Atatürk’ün İzmir’i. Bir Kentin Yeniden Doğuşu adıyla, Ece Sakar tarafından 2007 yılında neşredilmiştir.

Göktürk Ömer

Sivas’ın Şarkışla ilçesinin Sivralan köyünde doğan ve âşık şiirinin en önemli temsilcisi ve gözleri dünyânın renk ve revnâk cümbüşüne doğuştan kapalı olan Veysel Şatıroğlu, babasının kendisine aldığı bir sazı çalmayı, Mustafa Abdal tekkesinde Molla Hüseyin’den aldığı derslerle öğrenmiş, zamanla yöresinin diğer saz ustalarının da katkısıyla bu müzik âletini çalmak konusunda ustalaşmıştır. Ayrıca aynı ustalardan saz âşıklarının şiirlerini öğrenip çalmaya başlayan Âşık Veysel, yirmili yaşlarında nisbeten iyi bir saz çalgıcısı ve şiir okuyucusu olmuş, evvelâ çevre köylerdeki düğünlerde kendisini göstermeye başlamıştır.

Mecbûrî hizmeti dolayısıyla o sırada Sivas’ta bulunan Ahmet Kutsi Tecer’in 5 – 7 Kasım 1931’de düzenlediği ve umûmî kâtipliği Muzaffer Sarısözen tarafından deruhte edilen I. Sivas Halk Şairleri Bayramı’na katılınca yıldızı parlayan ve kendisiyle birlikte iştirakçi şâirlere “Halk şâiri” olduklarına dâir birer belgenin tevcih edildiği bu sanat faaliyetinden sonra 1933’ten îtibâren gezgin âşık olarak ülkeyi dolaşmaya başlayan Veysel’in ilk şiiri, Cumhuriyet’in onuncu yılında Atatürk için söylediği, “Atatürk’tür Türkiye’nin ihyası / Kurtardı vatanı düşmanımızdan / Canını bu yolda eyledi feda / Biz dahi geçelim öz canımızdan” mısrâlarıyla başlayan şiirdir. Bu dönemde İstanbul’da plak doldurup radyoda konser de veren Veysel’in ilk şiir kitabı 1944’te Halkevleri Genel Merkezi tarafından Deyişler başlığıyla yayınlanmış, 1949’da ise şiirleri, Koşal Basımevi tarafından, ilâvelerle Sazımdan Sesler adıyla neşredilmiştir. 1952’de İstanbul’da kendisi için bir jübile düzenlenen Âşık Veysel’in, aynı yıl, hayâtının kendi görüntüleri eşliğinde anlatıldığı ve Metin Erksan tarafından yönetilen Karanlık Dünya adlı film yayınlanmıştır.

1941 – 1946 yılları arasında memleketin muhtelif Köy Enstitülerinde saz öğretmeni olarak da görev yapan Veysel, meşhûr “Toprak” şiirini de Çifteler Köy Enstitüsü’ndeyken yazmıştır. 1964’ün 30 Ekim’inde II. Sivas Halk Şairleri Bayramı’na ve 1967’nin 28 – 30 Ekim târihlerinde Feyzi Halıcı’nın tertip ettiği II. Konya Âşıklar Bayramı’na da katılan âşığa, bu iki etkinlik arasında, biyografisinin önemli hâdiselerinden biri olarak, 1965’te, Türkiye Büyük Millet Meclisi tarafından ana dilimize ve millî birliğimize yaptığı hizmetler dolayısıyla özel bir kânun çıkarılarak vatanî hizmet tertibinden aylık bağlanmıştır.

Âşık Veysel’in şiirinde çok çeşitli konular, orijinal ve kendine has bir söyleyişe eşlik eden sazıyla ona yurt çapındaki şöhretini kazandırmış; aşk, tabiat, taşlama, dinî ve millî duygular, gurbet, yurt sevgisi ve sâir konuları işleyen sanatıyla hem halkın hem yüksek kültür zümrelerinin ilgi ve beğenisini toplamıştır. Muhtemelen saz şâirleri içerisinde hakkında en fazla çalışma yapılan ve en çok tanınan da Âşık Veysel’dir. A. Oy’un ifâdesiyle, “sazı ve sesi zayıf olan, âşıklık geleneğinin tahkiye, muamma asma ve çözme, atışma gibi unsurlarında ürün vermeyen Veysel, çağının radyo, fabrika, tren, füze gibi yeniliklerine kucak açan şiirleriyle kendinden önceki âşıklardan ilerdedir.” Bununla birlikte onda hem Yûnus’un tesiriyle görülen tasavvufî izler, hem aşk şiirlerindeki deyişleriyle beliren Karacaoğlan etkisi, çağını ve geleneği temsil etme konusundaki başarısını gösterir. 1970’te, son şiir kitabı olarak, Ümit Yaşar Oğuzcan tarafından yapılan Dostlar Beni Hatırlasın derlemesi İş Bankası tarafından yayınlanmış, buradaki toplama, çok sonraları D. Kaya’nın Âşık Veysel adlı kitabında yirmi kadar daha şiir ilâve edilmiştir. Bu derlemede 179 şiir bulunmaktadır. 1971 Ağustos’unda ünlü âşık, son konserini Hacıbektaş’ta vermiş ve bir buçuk yıl kadar sonra doğduğu köyde vefât etmiştir.

Göktürk Ömer